سند و خاطره در پژوهشهای تاریخی

   5101 بازديد   
سند و خاطره در پژوهشهای تاریخی

پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357، ضمن آنكه تحولی مهم در عرصة سیاست جهانی بود، به لحاظ تاریخ‌نگاری هم تأثیرات مهمی در عرصة پژوهش و تحقیق به بار آورد. ورود دو گونه منبع جدید به عرصة پژوهش ـ كه شامل اسناد دولتی نهاد‌های سیاسی و امنیتی و خاطرات شفاهی است ـ انقلابی در این عرصه به شمار می‌آید.

تا پیش از انقلاب برخی اسناد كه اغلب متعلق به خاندانهای دورة قاجار بود ، مورد استفادة پژوهشگران قرار گرفت. لیكن حجم انبوه اسناد سازماندهی شده در مركزی چون سازمان اسناد و كتابخانة ملی ایران یا مراكز دیگری چون نهاد ریاست جمهوری، مركز اسناد انقلاب اسلامی و آرشیو وزارت امور خارجه، به هیچ‌وجه با پیش از انقلاب اسلامی درخور سنجش نیست؛ ضمن آنكه دستیابی به اسناد این مراكز به سهولت امكان پذیر است. دسترسی محققان و پژوهشگران به حجم انبوهی از اسناد ضمن آنكه زوایای فراوانی از تاریخ معاصر ایران را روشن می‌سازد، گونه‌ای پژوهش هم به وجود آورده است كه پشتوانة اصلی آن اسناد است و به عنوان «پژوهشهای اسناد» می‌توان از آن نام برد.

توجه به خاطرات شخصیتهای دخیل در حوادث تاریخی ایران، سابقه‌ای بس كهن دارد. بسیاری از منابع مكتوب نیز از نوشته شدن دیده‌ها و شنیده‌ها به وجود آمده است. درج اخبار متفاوت را از راویان متعدد دربارة واقعه‌ای واحد، در منابعی چون طبری می‌توان یافت. آنچه این سنت قدیمی را از تاریخ شفاهی (Oral History) كنونی متمایز می‌سازد، استفادة نظاممند از خاطرات افراد مختلف در واقعه یا موضوع خاصی در مراحل مختلف گردآوری اطلاعات از طریق مصاحبه، پیاده‌سازی، نگارش و تدوین آن است. در حالی كه در شیوة سنتی تاریخ‌نگاری، هر آنچه از حوادث و وقایع از حالت قول شفاهی به كتابت درآمده، اقوال موجود همان روزگار بوده است كه مورخ، آنها را ثبت كرده است و این طرز نبوده كه در پی شاهدان حادثه باشد تا از زبان ایشان موضوعی را روایت كند. ضبط صوتی یا تصویری خاطرات، به صورت نوار كاست یا فیلم ویدئویی و كیفیت و كمیت ضبط آن، آرشیو و نحوة استفاده و ارجاع به آنها در تاریخ شفاهی، از وجوه امتیاز این شیوه از گردآوری اطلاعات است. انقلاب اسلامی ـ همان‌گونه كه در عرصة پژوهشهای اسناد، انقلاب به وجود آورد ، در عرصة خاطره‌نگاری و پیدایش یا تكامل و نضج‌گیری تاریخ شفاهی نیز در داخل و خارج از ایران نقش عمده و اساسی داشت.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، انتشار یاد‌نامه‌هایی حاوی خاطرات در مناسبتهای ویژة انقلاب اسلامی، از جملة نخستین فعالیتها می‌باشد. نخستین تلاش كه هم به لحاظ علمی و هم عملی در عرصة تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی درخور توجه است، در مجلة «یاد» از نشریات بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی صورت گرفته است. قدمهای بعدی مستحكم‌تر برداشته شد. مجموعة «خاطرات 15 خرداد» شامل 9 دفتر، و آثاری چون تاریخهای شفاهی انقلاب اسلامی ـ كه در مركز اسناد انقلاب اسلامی به انجام رسیده ـ از جملة تلاشهای بعدی است كه مسیر تكاملی طی كرده است.

 

اسناد و تاریخ شفاهی

اسنادی كه در نهادهای انتظامی ـ امنیتی یا سیاسی ـ اداری تولید شده است، بسته به نوع نهاد و سازمان تولید‌كننده، نزدیكی یا دوری گزارش‌كننده به حادثه یا موضوع مورد مطالعه در تاریخ شفاهی، تعلقات درونی وی، اشراف بر موضوع مورد گزارش یا آموزش مأموران در مورد نحوة تهیة گزارش، می‌تواند در كیفیت و كمیت اطلاعات موجود در گزارشها مؤثر و در مرتبة اعتبار سند متفاوت باشد. با تمام این مباحث، پژوهشگر تاریخ، ‌باید اشراف كاملی به آن داشته باشد؛ اسنادی كه در بررسیهای بایستة محقق واجد اعتبار است، در مراحل مختلف پیدایش تاریخ شفاهی كاربرد‌هایی دارد كه به مواردی از آنها اشاره می‌شود.

اول ـ كاربرد اسناد در تاریخ شفاهی، برای تعیین دقیق زمان حادثه و مكان وقوع آن است. زیرا در تاریخ شفاهی، در اغلب موارد نمی‌توان تاریخ دقیق وقوع را از اقوال مختلف استخراج كرد و روایات ضد و نقیض از آن دیده می‌شود.

دوم ـ پس از مشخص شدن زمان و مكان وقوع حادثه در شناسایی منابع شفاهی، اسناد اهمیت مضاعفی پیدا می‌كنند. بر اساس اسناد، مشخص می‌شود چه كسان یا گروههایی در هنگام حادثه حضور داشته‌اند. در شناسایی افراد نیز برای انجام مصاحبه (اعم از شفاهی یا مكتوب)، سند كارایی خود را داراست.

سوم ـ در جریان مصاحبه و طرح پرسش از شاهدان حادثه، سؤالهایی كه محقق از منابع دیگر دربارة موضوع مورد تحقیق خود استخراج كرده، باز هم اسناد در آنها جایگاهی ویژه می‌یابد. زیرا با داده‌هایی كه از خلال اسناد از كمیت و كیفیت واقعه وجود دارد، محقق به زوایای مبهم و سؤال‌برانگیز آن می‌پردازد.

چهارم‌ ـ پس از انجام مصاحبه و مراحل آماده‌سازی خاطرات برای استفاده و تدوین تاریخ شفاهی، باز هم اسناد برای سازماندهی فصول و مطالب به یاری محقق می‌آید. زیرا بر اساس خاطرات، نمی‌توان ترتیب وقوع حوادث را به دقت مشخص ساخت. چه بسا در نقل روایات این تسلسل پس و پیش شده باشد. در حالی كه تاریخ دقیق حادثه در اغلب موارد در اسناد یافت می‌شود و بر اساس همین یاد كرد تاریخ می‌توان مطالب و خاطرات شفاهی را مرتب كرد.

و سرانجام مهم‌ترین كاربرد اسناد، در تدوین تاریخ شفاهی است. بی‌شك بدون استفاده محقق از اسناد صحیح در تدوین تاریخ شفاهی، چرخة تاریخ معاصر و بویژه انقلاب اسلامی ناقص خواهد ماند. خاطرات شفاهی كه از راویان مختلف حول محور یك موضوع خاص گرد آمده است، همچون اسناد كه بر اساس دوری و نزدیكی به حادثه و دیگر مسائل پیشگفته در مورد اسناد طبقه‌بندی و ارزشگذاری می‌شود. صحت و سقم این داده‌ها، از راههای گوناگونی درخور بررسی است كه محقق تاریخ شفاهی، ناگزیر از انجام آن است.

در تاریخ شفاهی، به حوادث قبل از وقوع (پیش‌زمینه‌ها)، چگونگی شكل‌گیری، زمینه‌ها، ماهیت موضوع، عوامل تأثیر‌گذار در موضوع، وقوع حادثه‌ (با تسامح در زمان، مكان و تسلسل تاریخی آن) و پیامد‌های آنی و بلند‌مدت موضوع پرداخته می‌‌شود. اسناد در كنار این مسائل، لحظة وقوع، كمیت و كیفیت حادثه، افراد حاضر در صحنه، پیگیریهای صورت گرفته، اقدامات انجام شده و واكنش نهادهای ذی‌ربط را با ترتیب تاریخی روشن می‌كند. گاهی هم كه برخی حوادث از یاد شاهدان رفته یا كمرنگ شده است، اسناد به تكمیل این گونه «از یاد رفته‌ها» می‌پردازد.

 

مجموعه مقالات نخستین همایش تاریخ شفاهی ايران


نظرات خوانندگان:
 
چنانچه نقدی یا نظری به اثر یا مطلب فوق دارید آن را بیان فرمایید.
نام:
نام خانوادگی:
پست الکترونیک:
متن پیام:

بازگشت به صفحه اول


 
 
 استفاده از مطالب اين سايت با ذکر منبع بلامانع است.
? Design: Niknami.ir