شرحی مستند از شکنجه و سرکوب طلاب قم در خرداد 1354

   364 بازديد   
شرحی مستند از شکنجه و سرکوب طلاب قم در خرداد 1354

 

آنچه در روزهای چهاردهم تا هفدهم خرداد 1354 در قم گذشت‌ 

عصر‌ روز‌ 15 خرداد 1354، طلاب حوزه عـلمیه قـم بـه مناسبت سالگرد قیام خونین خرداد 1342 در‌ مجلس یادبودی شرکت کردند که در مدرسه فیضیه تشکیل شده بـود.این مجلس‌، مبدل به تظاهرات گردید‌ و شعارهایی‌ چون:«درود بر خمینی»،«خمینی،خدانگهدار تـو/ بمیرد،بمیرد دشمن خـوانخوار تـو»در فضای مدرسه طنین افکند.مأموران ساواک و شهربانی،که‌ از قبل پیش‌بینی چنین واقعه‌ای را می‌نمودند و-چنان‌که بعدها معلوم‌ شد-از یک روز قبل درحال آماده‌باش بودند،بلافاصله مدرسه را محاصره کردند. طلاب،که قصد داشتند تـظاهرات‌ را به خیابانها بکشانند،با حمله مأموران مسلح به باتوم همراه با‌ استفاده‌ از فشارقوی آب رو به‌ رو شدند و نتوانستند از مدرسه خارج شوند.این عمل چندین بار تکرار شد.

به هنگام اذان مغرب،طلاب نماز را بـه جـماعت ادا کردند.معدودی‌ از‌ طلبه‌ها از مدرسه‌ بیرون رفتند ولی حدود چهار صد نفر برای ادامه تظاهرات در مدرسه ماندند.مأموران نیز حلقه‌ محاصره را تنگ‌تر نمودند.به مناسبت تصادف این شب با‌ شب‌ جمعه،عـلاونه بـر ساکنان قم، جمع کثیری از مردم که از اطراف‌واکناف ایران برای زیارت حرم حضرت معصومه(س)به قم‌ آمده بودند،از نزدیک صحنه را نظاره می‌کردند.طلاب‌ با‌ حرارت‌ شعار می‌دادند.طلاب از دو‌ پنجره‌ مـدرسه‌،کـه به طرف میدان آستانه باز می‌شود،و نیز از پشت‌بام مدرسه شعار می‌دادند؛و مأموران هم مرتب در و پنجره مدرسه را با‌ آب‌ می‌بستند‌.

تظاهرات ادامه یافت و هرلحظه بر تعداد جمعیت در‌ اطراف‌ مدرسه افـزوده مـی‌شد.مـأموران، که نتوانسته بودند با تـهدید و ارعـاب از نـزدکی شدن مردم به صحنه جلوگیری کنند،به‌ منظور‌ متفرق‌ کردن مردم و ساکت نمودن طلاب،از گاز اشک‌آور استفاده کردند‌ و از گوشه جنوبی‌ فـیضیه و نـیز از پشـت‌بام مسافرخانه،دو عدد گاز اشک‌آور به درون مدرسه پرتاب کـردند. طـلاب‌،در‌ ابتدا‌،به گمان اینکه نارنجک پرتاب شده،از محل انفجار دور شدند‌ ولی‌ پس از اینکه دریافتند آنچه که پرتاب شده گاز اشـک‌آور اسـت،بـا استفاده از آب حوض‌ بزرگی‌ که‌ در وسط مدرسه قرار دارد،اثر آن را خنثی نـمودند.وزش شدید‌ باد‌ نیز‌ بدین امر کمک کرد و طلاب، بعد از چند دقیقه،دوباره تظاهرات را از سر‌ گرفتند‌.این‌ وضع تـا نـیمه‌های شـب ادامه داشت.

بعد از نیمه‌شب،به‌جز چند نفر نگهبان،بقیه‌ طلاب‌ در مـدرسه و حـجره‌ها و صحن مدرسه‌ به استراحت پرداختند.قبل از روشن شدن هوا‌ و هم‌زمان‌ با‌ طلوع فجر،طلاب از خواب بـیدار شـدند و بـعد از وضو و اذان دستجمعی و نماز جماعت‌،تظاهرات‌ دوباره از سر گرفته شد.آن‌ روز زائران و اهالی قـم بـا صـدای«اللّه‌ اکبر‌»که‌ مرتب تکرار می‌شد،از خواب بیدار شدند. تظاهرات تا حوالی ساعت 7 صـبح ادامـه داشـت.یک‌ ساعت‌ بعد،پلیس به کسی اجازه ورود به مدرسه را نمی‌داد و چند نفری‌ هم‌ کـه‌‌ مـی‌خواستند از مدرسه خارج شوند،دستگیر شدند.از آن پس و در حوالی ساعت 9،کم‌کم‌ عبور‌ و مرور‌ به‌ حالت عـادی درآمـد و پاسـبانها،با حفظ آمادگی خود،کمی دورتر از در‌ مدرسه‌‌ موضع گرفتند.وجود چند ماشین پلیس و آتـش‌نشانی،هـمه را متوجه و خامت اوضاع می‌کرد و این سئوال را‌ برای‌ تازه واردان به وجود می‌آورد که چـه خـبر است؟!در ایـن‌روز هرکس وارد‌ مدرسه‌ فیضیه می‌شد،صحن آن را پر از‌ پاره‌آجر‌ و چوب‌ می‌دید،که از شب قبل به جا‌ مانده‌ بـود.

هـمچنین شعارهایی که به رنگ قرمز با خط درشت روی پارچه‌های سفید‌ نوشته‌ شـده بـود و مـقابل در ورودی‌،روی‌ دیوار کتابخانه‌،نصب‌ شده‌ بود.عکس امام خمینی(ره)که‌ روی‌ تابلو کتابخانه چـسبانده شـده بـود،توجه هربیننده و رهگذری را به خود جلب‌ می‌کرد‌.روی یکی از پارچه نوشته‌ها به‌ خـط درشـت نوشته شده‌ بود‌:

به یادآریم آن ماه‌ محرم‌،نیمه خرداد،خروش خشم انسانهای آزاده،خمینی و خمینی‌ها.

مـأموران در آن شـرایط جرات‌ کندن‌ پارچه نوشته را پیدا نکردند‌.آن‌ سال‌ برای طلاب،توأم‌ بـا‌ خـشونت یا به نوعی‌ قهرآمیز‌ بود و مأموران هـم مـانند سـالهای قبل نمی‌توانستند بدون تجهیزات و اسلحه،برای دسـتگیری یـا هراقدام‌ دیگر‌ از جمله کندن پارچه نوشته‌ها و اعلامیه‌ها‌،وارد‌ مدرسه شوند‌.در‌ سالهای‌ پیش،ساواکیها هـمراه بـا‌ پاسبانهای مسلح وارد مدرسه می‌شدند. در غـروب روز 16 خـرداد،جمع زیـادی از طـلاب و سـایر‌ طبقات‌ مردم در مدرسه فیضیه اجتماع کـردند‌. وضـعیت‌ طلاب‌ جوان‌ حاکی‌ از تصمیم آنها‌ به‌ برپا داشتن تظاهرات بود. با غـروب‌ خـورشید روز جمعه 16 خرداد،فریاد تکبیر و صلوات در فـضای‌ قم‌-بویژه‌ اطراف آسـتانه-طـنین‌ افکند.ابتدا صدای«به‌ روانـ‌ پاکـ‌ شهیدان‌ راه‌ فضیلت‌ 15 خرداد صلوات»همه حاضران را یک‌ صدا به فرستادن صلوات واداشـت؛و ایـن کار چندین بار تکرار شـد.آنـ‌گاه طـلاب به گفتن تـکبیر پرداخـتند و شعار«درود بر‌ خمینی»نـیز چـندین بار تکرار شد؛و سپس به مدت چند دقیقه،ضمن‌ دادن شعار،به تظاهرات در صحن مـدرسه پرداخـتند.با نزدیک شدن به وقت نـماز مـغرب، تظاهرکنندگان بـرای وضـو‌ مـتفرق‌ شدند اما از گوشه و کـنار مدرسه گهگاه صدای صلوات و شعار به گوش می‌رسید.

نماز جماعت برپا شد؛و بعد از آن،هنگامی کـه آیـت اللّه اراکی-پیش‌نماز-می‌خواست‌ مدرسه را‌ ترک‌ کـند،تـظاهرکنندگان بـه دنـبال وی صـف بسته و با فـریاد و شـعار ایشان را تا در مدرسه همراهی کردند؛ بعد از آن،با تجمع تظاهرکنندگان‌،جمعیت‌ به قصد برپایی تظاهرات‌ در‌ خیابانها‌ و اطـراف آسـتانه از مـدرسه خارج شدند. طلایه جمعیت تا وسط مـیدان آسـتانه رسـید کـه‌ نـاگهان بـا حمله پلیس و فشار قوی آب روبه‌رو شد. تنها‌ اتومبیل‌ آتش‌نشانی قم که در‌ اختیار‌ مأموران قرار گرفته بود،با اتصال به شیر آب وسط پارک جلو میدان آستانه،تظاهرکنندگان را به آب‌ مـی‌بست.تظاهرکنندگان ناچار به طرف در مدرسه عقب‌نشینی کردند.رفته‌رفته برتعداد‌ مأموران‌ افزوده‌ می‌شد و قدم‌به‌قدم به سوی مدرسه پیشروی می‌کردند. چندین بار کوشش‌ تظاهرکنندگان برای خروج از مدرسه تکرار شد که بـه عـلت فشار قوی آب،هربا ناچار به‌ عقب‌نشینی می‌شدند.معبری که‌ مدرسه‌ را به‌ میدان آستانه وصل می‌کند،15 متر طول و 5/1 مترعرض دارد؛این خود مانع بزرگی برای خروج انبوه‌ جمعیت بود و کـار مـأموران را آسان‌ می‌کرد. ماشین آب‌پاش درست مقابل‌ در‌ مدرسه‌ و این معبر قرار گرفته بود و بی‌وقفه با هدف‌ گرفتن در مدرسه،آب می‌پاشید؛به طوری که آب ‌‌درداخل مـدرسه جـاری شده بود وبخش‌ وسیعی ازحـیاط را آب فـراگرفته بود‌.

در‌ ساعات‌ اولیه شب تلاش برای بیرون رفتن از مدرسه نتیجه‌ای نداد.از طرفی مردم هرلحظه‌ به‌ در مدرسه نزدیک‌تر می‌شدند.خیابانهای ارم،چهارمردان،آستانه و اراک از جمعیت موج‌ مـی‌زد‌.عـلاوه بر اهالی و زائران‌ بـه‌ عـلت موقعیت ویژه‌ای که قم دارد،هرساعت صدها مسافر تهران-جنوب و تهران-غرب،با مشاهد وضع غیرعادی در قم،توقف می‌کردند.نزدیک به‌ ساعت 10 شب،مأموران که با نیروهای‌ کمکی تقویت شـده بـودند،مردم را ازمحل تظاهرات‌ دورمی‌کردند تا تحت تأثیر قرار نگیرند؛ چرا که فریادهای«خمینی،خمینی خدا نگهدارتو/ بمیرد،بمیرد دشمن خونخوارتو»،«درود بر‌ خمینی‌/مرگ بر شاه»،«درود بر مجاهدین دیـن/مـرگ بر دشـمنان دین»،و...حتی برای یک لحظه هم قطع نمی‌شد و مردم را به هیجان می‌آورد.

تظاهرکنندگان در حدود هفتصد نفر و بـیشتر از‌ شب‌ قبل بودند.عده‌ای هم به تهیه آجر و چوب‌ پرداخته بـودند و طـلاب هـمگی چوب و آجر به دست گرفته بودند؛چون پس از آنکه طلاب موفق‌ به خروج از مدرسه نشدند‌ و مأموران‌ حلقه مـحاصره ‌ ‌را تـنگ‌تر کردند،احتمال حمله به مدرسه‌ بیشتر شده بود.

در ساعت 10 شب تلاش برای خـروج از مـدرسه بـه کلی متوقف شد.در مدرسه را از‌ داخل‌‌ بستند‌ و طلاب در داخل مدرسه فیضیه‌ و از‌ پشت‌ بام آن و بویژه از دو پنجره کـوچک مشرف به‌ میدان آستانه شعار می‌دادند.یکی از طلاب،با استفاده از بلندگو،خطاب‌ بـه‌ جمعیت‌ چنین‌ گفت:

«مـلت!مـا فرزندان شما هستیم.ما‌ برای‌ دفاع از اسلام و قرآن و برای استقلال و آزادی کشورمان‌ از یوغ استبدادآریامهر واستعمار امریکا و اسرائیل و احقاق حقوق رنجبران و ستمدیدگان‌ مبارزه‌‌ می‌کنیم‌. پاسبانها!شما برادران مایید.هدف ما رژیم خـونخوار پهلوی است‌ نه شما...»

بلافاصله ماشین آتش‌نشانی و تلمبه‌های آب،پنجره‌ها را به آب بستند؛ولی چند نفر مرتب از پنجره‌ها‌ شعار‌ می‌دادند‌ و فریاد«درود بر خمینی»،«حق بر باطل پیروز است»،«هرکس دستش‌‌ قرآن‌ است/جایش کـنج زنـدان است»و...یک لحظه قطع نمی‌شد.تظاهرکنندگان حداکثر استفاده‌ را از این موقعیت‌ کردند‌ و صدایشان‌ را به گوش هزاران نفر،می‌رساندند،که از گوشه و کنار ایران به‌ قم‌ آمده‌ بودند.

چند بار مأموران،با اسـتفاده از پشـت بام اتاقهای صحن کوچک حضرت معصومه‌(س)و مسافرخانه‌، کوشش‌ کردند به پشت بام مدرسه بروند و از نزدیک،داخل مدرسه را زیر نظر بگیرند‌؛که‌ هربار توسط«دیده‌بانان»طلاب زیر باران سنگ و آجـر و فـریادهای«مزدور!برو گم‌ شو‌»،قرار‌ گرفته‌ مجبور به عقب‌نشینی می‌شدند.

نزدیک نیمه‌های شب،تظاهرات به اوج خود رسیده بود و مردم‌ به‌ رغم باتوم پلیس-که‌ بی‌رحمانه به سر و صورتشان نـواخته مـی‌شد-هـیجان‌زده هرلحظه به‌ مدرسه‌ نزدیک‌تر‌ مـی‌شدند.عـلاوه بـر دو مدرسه فیضیه و دارالشفا،در مدرسه خان نیز طلاب مبادرت به‌ برپا‌ کردن‌ تظاهرات نموده بودند و مأموران نیز اقدام به پرتاب گاز اشـک‌آور بـه‌ داخـل‌ مدرسه‌ نمودند؛که‌ یکی عمل نکرد و بقیه نـیز بـلافاصله با آب خنثی شد.طلاب در محل‌ انفجار‌ گاز‌ اشک‌آور آب‌ می‌ریختند و چشمهای خود را نیز با آب می‌شستند.

این حرکت‌ مأموران‌،تـغییری در اوضـاع بـه وجود نیاورد و تظاهرات تا ساعت 12 شب همچنان ادامه داشت.از ایـن‌ ساعت‌ به بعد،مدرسه کم‌کم آرام شد و طلاب،به خاطر رعایت‌ حال مردم‌،دست‌ از تظاهرات کشیدند. با این‌همه،گـهگاه فـریادهایی‌-بـه‌ انفراد‌-و گاهی-به‌ اجتماع-از گوشه و کنار مدرسه‌ به‌ گوش می‌رسید؛کـه از طـرف جمعی دیگر پاسخ داده می‌شد. حوالی ساعت 2 بعد‌ از‌ نیمه‌شب،مدرسه کاملا آرام شد‌ و به‌جز‌ عده‌ای نگهبان‌(از‌ میان‌‌ طـلبه‌ها)اکـثر طـلاب به استراحت پرداختند‌.بدین‌ترتیب‌ این شب نیز به پایان خود نزدیک مـی‌شد.

از ویـژگیهای ایـن تظاهرات‌،هماهنگی‌ و اتحاد و صمیمیت و شهامت کم‌نظیر تظاهرکنندگان‌ بود‌؛و همه چیزطبق برنامه‌ طراحی‌ شـده پیـش مـی‌رفت.در این‌ شب‌،سخن‌رانیهای نیز به منظور راهنمایی و تقویت روحیه تظاهرکنندگان ایراد شد.

در سپیده‌دم 17‌ خـرداد‌،طـلاب بعد از نماز جماعت‌،فریادهای‌«مرگ‌ بر شاه»سر‌ دادند‌.در حالی که برشمار‌ نـیروهای‌ مـحاصره‌کننده افـزوده شده بود،تظاهرات با حرارت وهیجان بیش‌ از پیش دوباره آغاز شد‌.مردم‌ با شـنیدن فـریادهای خشمگین تظاهرکنندگان،در‌همان‌ صبح،در‌ اطراف‌ مدرسه‌ اجتماع نمودند. تظاهرات همچنان‌ تا طلوع آفـتاب ادامـه داشـت اما پس از آن،از شدت آن کاسته شد.طلاب‌ به‌ هدفشان رسیده بودند؛آنها ضمن گرامی‌ داشتن‌ خاطره‌ خـونین‌‌ خـرداد‌ 1342،با استفاده‌ از‌ حضور هزاران زائر،رژیم را با حرکت خود افشا نمودند و تا حـدی‌ «نـقاب از چـهره ضد‌ مردمی‌ و ضد‌ اسلامی»آریامهر برداشتند؛و تبلیغات اخیر رژیم را‌-به‌ میزان‌‌ زیادی‌-خنثی‌ کردند‌.

تـصمیم بـر ایـن بود که حوالی ساعت 8 درِ مدرسه باز شود و تظاهرکنندگان،با استفاده از کثرت جـمعیت بـیرون از مدرسه ، بتوانند خارج شوند.مأموران،ضمن اینکه مانع ورود جمعیت‌ بیرون‌ به مدرسه و حتی نزدیک شدن ایشان به مـدرسه مـی‌شدند،افراد درون مدرسه را تشویق به خروج‌ می‌نمودند؛که معلوم بود هدف از این کـار دسـتگیری بدون زحمت تظاهرکنندگان است‌.از‌ طرفی حلقه مـحاصر تـنگ‌تر مـی‌شد،که چون با باز بودن دروازه احتمال حـمله مـی‌رفت،بعد از 5/1 ساعت در مدرسه دوباره از داخل بسته شد. از ظواهر امر چنین برمی‌آمد‌ که‌ پلیـس قـصد ندارد بدون دستگیری تظاهرکنندگان،دسـت از مـحاصره بکشد امـا سـعی دارد بـدون حمله به‌ مدرسه و برخوردهای شدید احـتمالی،آنـان را با‌ حیله‌ در خارج از مدرسه دستگیر‌ کند‌.امکان‌ رهایی تظاهرکنندگان خیلی کم بـود.

بـاز، تظاهرات با هیجان و شور فوق العـاده‌ای آغاز شد.چوب و آجـر،بـه مقدار زیاد، جمع‌آوری گردید. تـظاهرکنندگان بـرای‌ اینکه‌ شناخته نشوند،با دستمال‌ و برگ‌ درختان،سر و صورتشان را پوشانده بودند؛و ضمنا بـرای ایـنکه صدایشان بهتر به گوش مـردم بـرسد،در پشـت بام مدرسه بـه سـردادن شعار مبادرت کردند.خـیابانهای اطـراف حرم و مدرسه فیضیه،تا‌ جایی‌ که‌ از پشت بام در معرض دید قرار داشت،از جمعیت مـوج مـی‌زد.قسمت اعظم نیروهای پلیس را مردم بـه خـود مشغول کـرده بـودند؛چـرا که فشار برای نـزدیک شدن‌ به‌ مدرسه هرلحظه‌ بیشتر می‌شد.در این هنگام،طلاب مدرسه خان نیز شروع به تـظاهرات نـموند-که با حمله پلیس‌‌ مواجه گـشتند و مـجبور بـه بـستن در مـدرسه شدند.تظاهرات کـم‌کم بـه‌ میان‌ مردم‌ کشیده شد و مردم‌ بیشتر با ادای صلوات،طلاب را همراهی می‌کردند.

ساعت 9 صبح،طلاب برای جـلوگیری از ‌‌حـمله‌ پلیـس به مدرسه و اتمام حجت،به«آقایان» تـلفن کـردند و خـاطرنشان سـاختند کـه مـدرسه‌ در‌ خطر‌ حمله پلیس است.اما آنان اقدام و پاسخ‌ مناسبی به درخواست طلاب ندادند.روایتی نزدیک،این‌ کنش و واکنش را چنین بیان می‌کند:

دراین‌ روز چرخبالهای رژیم برای بهترشـناسایی‌ کردن طلاب و همین‌طور ایجاد‌ رعب‌ و وحشت،بر فراز مدرسه ظاهر می‌شوند و نیروهای گارد جاویدان شاه نیز با لباسهای مخصوص‌ و مسلح به سلاحهای‌ گرم و سرد، در اطراف فیضیه،دار الشفا و حرم موضع می‌گیرند.طـلاب‌ بـا مشاهده این صحنه‌ها‌ احساس می‌کنند که روز هفدهم با روزهای پانزدهم و شانزدهم خرداد فرق دارد و به احتمال قوی،نیروهای رژیم به مدرسه حمله خواهند کرد و کشتاری به راه خواهند انداخت. طلاب،پس از شـور‌ و مـشورت‌ با همدیگر،بر آن می‌شوند که برای جلوگیری از قتل عام و اتمام حجت با علما و مراجع،از طریق تلفن دفتر مدرسه(که بر خلاف آب و برق، هـمچنان وصـل بود)با‌ آقایان‌ تماس بـگیرند و از آنـان استمداد نمایند. طلاب با هرعالمی که به نظر شایسته می‌رسید-که می‌توانند کمک کنند-تماس می‌گیرند و به آنان می‌گویند که مدرسه‌[در] محاصره است و اگـر بـه‌ آن‌ حمله شود،قـتل عـام صورت خواهد گرفت.آنها از طلاب می‌پرسند: «راه‌حل پیشنهادی شما چیست؟»طلاب می‌گویند:«شما به طرف فیضیه حرکت کنید[و]به‌ همراه مردم و طلاب بیرون مدرسه،به داخل‌ مدرسه‌ بیایید‌ و با طلاب درآمیزید تـا رژیـم‌ نتواند‌ طلاب‌ داخل مدرسه را شناسایی و دستگیر کند.»حتی به خوابگاه دانشجویان دانشگاه تهران تلفن‌ زده می‌شود. جوابهایی که از تلفنهای آقایان‌ شنیده می‌شود‌،عبارت‌ بودند‌ از:«پیشنهاد می‌کنیم‌ دیوار بین مسجد اعظم و فیضیه‌ را‌ خـراب کـنید و بریزید بـیرون؛و مسئله خاتمه پیدا کند!»؛ «استخاره کردیم،خوب نیامد که با شما همکاری کنیم!»؛«من حاضرم‌ به‌ تـنهایی‌ راه بیفتم به‌ طرف فیضیه-هرچه باداباد!»؛انگیزه شما از‌ این کارها چیست؟»[1]

تـا لحـظه آخـر،با وجود تلفنها و تقاضاهای مکرر،هیچ‌کس دست به اقدامی نزد؛حتی‌ «سرهنگ شهرستانی»، [2]رئیس‌ شهربانی‌ قم نـیز ‌ ‌قـبل از حمله،تلفنی از آیت اللّه شریعتمداری‌ تقاضای‌ میانجیگری‌ کرد؛که جواب رد شنید.هرلحظه بر شـدت تـظاهرات و تـعداد جمعیت افزوده می‌شد و خشم طلاب،که‌ تظاهرات‌ را‌ از داخل به پشت بام مدرسه کشانده بودند و در مـعرض دید مردم‌ قرار‌ داشتند‌،دستپاچگی بیش‌ از پیش مأموران را سبب می‌شد. در این هنگام،پلیـس برای تهدید‌ و ارعاب‌ تـظاهرکنندگان‌ دسـت‌ به مانورهای مختلفی زد؛از جمله هنگامی که طلاب ضمن راهپیمایی به سمت‌ شرق‌ مدرسه-که‌ مشرف برمیدان آستانه است-رسیده بودند؛کماندوهای مسلح به تفنگ‌ وکلاه‌خود‌ در‌میدان‌ صف بسته وبا سـلاحها یشان به سوی طلاب نشانه رفتند.این عمل،طلاب را‌ بیشتر‌ به خشم آورد و آنها نیز بر شدت تظاهرات‌شان افزودند؛و در همین حال،مأموران‌ را‌ هدف‌ آجر قرار دادند. از جمله کارهایی که پلیس در فهرست مانورهایش قـرار داشـت،عکسبرداری از‌ تظاهرکنندگان‌ بود.در روایتی مستند،این ترفند مأموران و فعل و انفعال پیامد آن شرح‌ داده‌ شده‌‌ است:

نیروهای دولتی به منظور شناسایی طلاب،در گلدسته‌های حرم و مسجد اعظم دوربین با لنزهای‌‌ قوی‌ نـصب‌ مـی‌کند و از طلاب عکسبرداری می‌نمایند.رئیس ساواک قم،در شب 18 خرداد‌ 54‌ در نامه‌ای به اداره سوم ساواک،66 قطعه عکس از صحنه تظاهرات طلاب را به جهت‌‌ تطبیق‌ با افراد دستگیر شده،به تهران ارسال می‌کند[3].طلاب برای حفظ هویت‌ خود‌،مجبور‌ به پوشاندن سر و صورت با دستمال، برگ‌ درختان‌ و یا عبا می‌شوند. در این شرایط،عده‌ای از طلاب احساس می‌کنند که مـمکن‌ اسـت‌ رژیـم آنها را متهم به‌ داشتن‌‌ افـکار چـپی‌ بـکند‌ و حرکت‌ طلاب را حرکت کمونیستی و غیر طلبگی‌ بخواند‌ و این حقیقت را که‌ این تظاهرات از سوی طلاب و فضلای حوزه علمیه‌ قم‌ به راه افتاده اسـت وارونـه جـلوه‌ دهد(همچنان‌که بعد از‌ دستگیری‌،آنان را در مطبوعات«اخلالگر‌»و«مـارکسیست‌ اسـلامی» خواندند...»؛ لذا عده‌ای از طلاب بر آن می‌شوند که برای خنثی‌سازی تبلیغات‌ احتمالی‌ رژیم، با لباس کامل روحانی‌(عمامه‌،قبا‌ و عبا)در صـف‌ اول‌ تـظاهرکنندگان ظـاهر شوند.و این‌ کار‌ انجام می‌شود و رژیم از آنان عکس می‌گیرد و در روزنـامه‌های آن زمان منعکس می‌شود؛ولی‌‌ باز‌ هم بر چسب«مارکسیست اسلامی»بر‌ آن‌ زده می‌شود‌. [4]

کمبود‌ مواد‌ غذایی،مشکل دیـگر مـحاصره‌شدگان‌ در مـدرسه فیضیه بود که:

یکی از طلاب با بلندگوی دستی از مردم و طلاب اطـراف‌ مـدرسه‌ و حرم تقاضای کمک مادی و مواد خوراکی‌ می‌نماید‌؛و طلاب‌ بیرون‌ و مردم‌،بی‌درنگ،از دریچه‌ای‌ که‌ رابط مسجد اعـظم و فـیضه بـود، قدری نان،پنیر،خرما و میوه برای طلاب می‌فرستند و بین آنها تقسیم‌ مـی‌شود‌. مـی‌گویند‌ مـقدار زیادی نیزمواد خوراکی ازسوی‌ مراجع‌ خصوصا‌ آیت‌ اللّه‌ گلپایگانی‌ به مدرسه ارسال شـده اسـت.[5]

در ظـهر 17 خرداد 54 دیگر برای کسی تردیدی باقی نمانده بود که رژیم قصد دارد به هر قـیمتی طـلاب مبارز دستگیر‌ کند.طلاب نیز همچنان مصمم به مقاومت تا آخرین لحظه بـودند.

یـکی از طـلاب،در سخنرانی کوتاهی اعلام کرد:«باید همه‌مان تا آخرین نفس مقاومت نماییم و به هیچ‌وجه آرام ‌[نگیریم‌]و بـدون‌ زحمت‌ تسلیم دشمن نگردیم.» از این ساعت به بعد،حالت و وضعیت طلاب از یک سـو،و مـأموران از سـوی دیگر،شکل تازه‌ای به خود گرفت.نیروهای‌ طرفین برای برخورد نهایی آماده‌ می‌شدند‌؛در یک طـرف مـأموران سراپا مسلح بودند و در طرف‌ دیگر طلابی که به رغم تبلیغات بعدی رژیـم،بـه هـیچ سلاحی مسلح نبودند و فقط‌ در‌ دست‌ بعضی سنگ و چوب قرار‌ داشت‌.از موارد بارز و مسئله آفرین،بـرافراشتن پرچـمی قـرمز بر فراز فیضیه بود.طلاب این پرچم را با ارتفاع-حدود-پنج مـتر،در بـعد از‌ ظهر‌ 17 خرداد،روی گنبد‌ در‌ محل اتصال فیضیه و دار الشفا قرار دادند.

موضوع پرچم قرمز این این قرار بـود کـه برای طلاب این سؤال مطرح می‌شود که آیا می‌دانیم چرا بر فـرازگـنبد امام حسین‌-علیه‌ السلام-پرچم قرمز دراهـتراز است؟درپاسـخ مـی‌گویند:«واضح‌ است؛ معنایش این است که هـنوز انـتقام خون سید الشهدا گرفته نشده است.در این زمان امام‌ خمینی هم قیامش در ادامـه‌ قـیام‌ امام حسین‌-علیه السلام-اسـت و او هـم شهدایی را از جـمله‌ مـا بـاید علم سرخی را بر فراز مدرسه‌ بـرافرازیم و نـشان دهیم که ما نیز ادامه‌دهنده راه شهدا و امام‌ شهدای‌ 15‌ خرداد‌ 1342 هستیم.

یکی از طـلبه‌های اصـفهان،پارچه قرمزی را به طلاب فعال در قـیام می‌دهد و آن را ‌‌نیز‌ بر فـراز گـنبدی که بین فیضیه و دارالشفا قـرار داشـت،نصب می‌کنند.این‌ گنبد‌ در‌ آن زمان مرتفع‌ترین‌ جایی بود که می‌شد پرچم را نصب کـرد؛چـرا که هنگامی که‌ باد مـی‌وزد،پرچـم بـا زیبایی هرچه‌ تـمام‌تر بـه اهتراز درمی‌آید و از هرجای شـهر‌ قـابل رؤیت است...[6]

پارچه‌ قرمز‌ رنگ بزرگ دیگری نیز روی دیوار مدرسه،در جهت رودخانه،نصب شـد کـه‌ روی آن با خط درشت،این جمله را نـوشته بـودند:«5 خرداد سـالروز قـیام بـزرگ امام خمینی را‌ گرامی مـی‌داریم».

حدود ساعت 4 بعد از ظهر،مأموران تقویت شده رژیم،با ضرب باتوم و قنداق تفنگ،مردم‌ را از اطـراف مـدرسه دور کردند و مدرسه فیضیه را همچون دژی جنگی مـحاصره نـمودند‌.تـمرکز‌ نـیروهای رژیـم و تلاش مأموران بـرای دور کـردن هرچه بیشتر مردم از صحنه،حکایت از حمله‌ای قریب الوقوع می‌کرد.دراین هنگام ناگهان کماندوها جلومدرسه صـف کـشیدند.نـیروهای گارد جاویدان‌،ساواک‌، شهربانی و-حتی-ژاندارمری قـم،درصـحنه‌ای حـضور داشـتند کـه بـه زودی مصافی نابرابر در آن رقم می‌خورد.

قبل از حمله،ابتدا«سرهنگ جودی»معاون انتظامی شهربانی قم،پشت دار‌الشفا‌ رو به طلاب‌ می‌کند و می‌پرسد:«انگیزه شما ازاین کارها چیست؟و دنبال چه هدف و مـقصودی هستید؟چرا پرچم قرمز زده‌اید؟و چرا این پرچم را پایین نمی‌آورید؟»وی،پس از شنیدن جوابهای محکم از سوی‌ طلاب‌،تهدید‌ به حمله می‌کند و طلاب نیز‌ با‌ سنگ‌ و چوب،که از قبل تهیه کرده بودند، حمله می‌کنند؛و وی از صحنه می‌گریزد. سـپس رئیـس شهربانی قم،«سرهنگ شهرستانی»، خطاب به‌ طلاب‌ مدرسه‌ فیضیه اعلام می‌کند:«طلاب محترم فیضیه!مسببین دستگیر‌ می‌شوند‌؛ بقیه باید داخل اتاقها و حجرات خود بمانند؛زیرا هیچ آسیبی به آنـها نـخواهد رسید.»طلاب،با توجه به عملکرد‌ نیروها‌ طی‌ چند روزگذشته،به این سخنان هیچ اعتمادی نمی‌کنند. پس‌ از سخنرانی وی،حمله گاردیها آغاز می‌شود.حـدود سـاعت 5 بعد از ظهر روز 17 خرداد 54 کماندوها از‌ طـریق‌ مـسافرخانه‌های‌ اطراف حرم و فیضیه،به بام فیضیه می‌روند و از آنجا که‌ ورزیده‌ بودند‌،از بام فیضیه به راحتی به وسط حیاط می‌پرند و شروع به ضرب و جرح طـلاب‌ مـی‌کنند. ضربه‌های‌ آنها‌ به‌ حـدی کـاری بود که اکنون پس از گذشت 30 سال از آن‌ حادثه‌،اثرات‌‌ آن بر تن طلاب باقی است. طلاب نیز مقداری سنگ و چوب که از قبل‌ تهیه‌ شده‌ بود،به دست‌ می‌گیرند و به سوی آنان حـمله‌ور مـی‌شوند.اما چوب و سنگ در برابر‌ کماندوهای‌ قوی الجثه با وسایل پیشرفته(باتوم و چوبی و الکتریکی) توان مقابله را نداشتند.در‌ نهایت‌ پس‌ از 30 دقیقه‌ درگیری و ضرب و جرح و شتم طلاب، کماندوها آنان را دستگیر و تحویل نـیروهای‌ شـهربانی‌ قم‌ مـی‌دهند.مأمورین شهربانی مقابل هم به صف می‌ایستند و یک دالان مرگ گوشتی‌ تا‌ ماشینهای‌‌ بیرون دار الشفا درست می‌کنند و افـراد دستگیر شده را از این دالان عبور می‌دهند؛ و غیر‌ از‌ کتکهایی که گاردیها زده بودند؛ایـن مـأمورین عـصبی-که سه روز نتوانسته‌ بودند‌ وارد‌ مدرسه‌ شوند-کتک مفصلی به طلاب می‌زنند و آنها را مثل یک توپ به ایـن ‌ ‌سـو‌ و آن‌ سو‌ حرکت می‌دهند؛ تا نهایتا سوار بر ماشین نموده و به شهربانی قـم مـنتقل‌ مـی‌کنند‌.[7]

دستگیرشدگان،که حدود 270 نفر بودند،در زندان«نسوان»شهربانی قم،که حداکثر ظرفیت صد نفر‌ را‌ دارد،جـای داده شدند(سند شماره 1)بازجویی آغاز شد.یکی از افسران‌ با‌ لحنی آرام گفت:«می‌دانم شـما بی‌گناه هستید‌ و یک‌ مـشت‌ بـی‌وطن فریب‌تان داده‌اند؛شما لطفا با ما‌ همکاری‌ نمایید و محرکین را معرفی نمایید؛خودتان مرخص هستید.»سپس بازجویی همراه با شکنجه‌ افراد‌ آغاز شد.«نیروهای شهربانی قم‌،آنان‌ را شکنجه‌ روحی‌ می‌دهند‌ و از آنان مـی‌خواهند که به امام‌ خمینی‌ توهین کنند و یا اینکه اعمال خلاف شأن طلبگی و شرع(رقص و...)انجام دهند‌.7

مأموران‌ عکسهایی را که از جریان تظاهرات‌،از روی گلدسته‌های حرم‌ حضرت‌‌ معصومه(س)برداشته بودند،با افراد‌ تطبیق‌ دادنـد و عـده‌ای را که هنگام تظاهرات سهل‌انگاری‌ کرده نقاب نزده بودند و همچنین برخی‌ از‌ نقابداران را شناسایی کردند. شکنجه‌ و بازجویی‌ مقدماتی‌ تا اواخر شب‌ ادامه‌ یافت.به علت تعداد‌ زیاد‌ دستگیرشدگان و کمی جا،هیچ‌کس نـتوانست آن شـب بخوابد.در اواخر شب،شکنجه متوقف شد‌ و دوباره‌ 8 صبح 18 خرداد بازجویی همراه با‌ شکنجه‌ و پرونده‌سازی آغاز‌ گردید‌.بین‌ دستگیرشدگان، تعداد آنهایی که‌ شدیدا زخمی شده بودند و حالشان رو به وخامت مـی‌رفت،از یـک صد نفر تجاوز می‌کرد‌.

عصر‌ 18 خرداد،«اسیران»را از قم‌ روانه‌ تهران‌ نمودند‌.در‌ هراتوبوس 12 نفر‌ ژاندارم‌ و پاسبان مسلح به مسلسل و تفنگ و 42 نفر زندانی جا داده شده بودند.نگهبانان از هیچ‌گونه‌ توهین‌-از‌ قبیل‌ فـحشهای وقـیحانه و ضـرب و شتم و کندن ریش و انواع‌ آزارهـا‌ و اذیـتها‌- خـودداری‌ نکردند‌.از‌ قم تا تهران،که شش ساعت-یعنی از 9 صبح تا 3 بعد از ظهر-طول‌ کشید،با وجود گرمای طاقت‌فرسا،نه تنها بـه افـراد تـحت مراقبت آب ندادند‌،بلکه پیوسته زیر ضربات باتوم و قـنداق تـفنگ قرار شان می‌دادند.«شکنجه روحی نیز به آنان می‌دهند؛از جمله اینکه‌ می‌گویند به امام و مقدسات اسلامی توهین کنید و...»[8]

بـه تـدریج اتـوبوسها به‌ دریاچه‌ حوض سلطان نزدیک و در آنجا متوقف می‌شوند نیروهای‌ رژیـم از شگرد ترساندن طلاب استفاده می‌کنند و به دستگیرشدگان می‌گویند:«کار شما دیگر تمام است و می‌خواهیم همه شما را در این‌ دریـاچه‌ غـرق کـنیم.» طلاب آماده شهادت،شهادتین را بر زبان جاری می‌کنند ولی پس از اندکی،اتوبوسها حـرکت مـی‌کنند و طلبه‌ها متوجه می‌شوند که عوامل‌ شاه‌ قصد تخریب روحیه آنان را‌ دارند‌.

طلاب دستگیر شده،پس از چندین سـاعت و گـذر از مـنطقه نظامی اوین،ساعت 9 شب به‌ زندان می‌رسند. ابتدا طلاب را روی زمین پوشیده از‌ سـنگریزه‌،بـه حـالت سجده،خواباندند‌. اگر‌ کسی از جایش تکان و یا لب به اعتراض می‌گشود،با شلاق و باتوم بـر سـرش فـرود می‌آمدند. این پذیرایی(شلاق و خواباندن روی سنگریزه)تا ساعت 30/4 بامداد 19 خرداد ادامه یافت‌؛ سپس‌ دسـتگیرشدگان را بـه گروههای 30-25 نفره تقسیم و به اتاقهای از پیش تعیین شده منتقل‌ کردند.

عصر روز 19 خرداد،بـازجویی مـقدماتی(نـام،نام خانوادگی،محل سکونت،نقش فرد در‌ تظاهرات‌، عوامل محرک‌ و منبع تغذیه فکری و مالی طـلاب»انـجام شد.اگر کسی در پاسخ‌گویی به بازجوها کوتاهی می‌کرد،به محل‌ شکنجه روانه مـی‌شد.شـکنجه‌های مـعمولی شامل آویزان کردن،سوزاندن پاها، شلاق‌، شوک‌ الکتریکی‌، کشیدن ناخنها می‌شد که بعضا همراه بـا شـکنجه‌های روحی مثل عریان کردن زندان و نواختن شلاق بر بدن ‌‌وی‌ در انظار دیـگران بـود.

پس از دو تـا سه هفته بازجویی و شکنجه،عوامل‌ اصلی‌ حرکت‌ را شناسایی و پس از آن، زندانیان را به سه دسته تقسیم کردند:

الف-کـسانی کـه‌ سـن‌شان کمتر از هفده سال بود و با اینکه خیلی پیر بودند،آزاد شدند‌.

ب-کسانی کـه بـیشتر از‌ 19‌-18 سال داشتند و به درد سرباز می‌خوردند به شهرهای‌ شاهرود،بیرجند و کرمان اعزام شدند.

ج-کسانی که مدرکی از آنـها بـه دست آمده یا در مورد ایشان اعترافاتی شده بود و در حرکت‌‌ نقش اساسی داشـته‌اند،بـه حبسهای چند ساله همراه با شکنجه‌های شـاق مـحکوم شـدند.[9]

پس از انتقال زندانیان به سلولها،درهراتاق 25 تا 32 نـفر را جـای دادند.برای هرپنج نفر‌ یک‌ جام کوچک و یک قاشق داده بودند برای صرف غـذا و چـای و آب.عصر روز اول،بازجوییهای مقدماتی آغاز شـد و آنـ‌گاه سئوالاتی راجـع بـه سـکونت و نقش فرد در تظاهرات و هویت دیگر تـظاهرکنندگان‌ و عـوامل‌ «مخفی» و دوستان آنان مطرح شد.نوشتن‌ سؤال و جواب بر عهده خود فـر تـحت بازجویی بود.بدین‌ترتیب تا نیمه‌های شـب بازجویی ادامه‌ داشت.صـدای ضـجّه و ناله هم مرتب شنیده مـی‌شد‌؛کـه‌ به علت یکنواخت بودنش،احتمال‌ می‌رفت که نوار باشد و برای تضعیف روحیه افـراد،آن را پخـش کردند.موضوعی که بیش از هـمه، مـأموران رژیـم را عصبانی کرده بـود،بـرافراشتن‌ پرچم‌ از‌ جانب طلاب بـود. بـازجویی اصلی‌ و اساسی‌ از‌ عصر روز دوم شروع شد؛بدین‌سان که 25 تا 30 نفر را با چشمان بسته،بعد از عـبور دادن از راهـروهای‌ پرپیچ‌وخم‌،وارد‌ راهرویی می‌کردند که پنج تـا شـش اتاق شـکنجه‌ در‌ آن بـود.در انـتهای راهرو باریک و تاریک،اتـاقهای بازجویی قرار داشت.

در اتاق،چهار نفر بازجو از چهار زندانی‌ بازجویی‌ می‌کردند‌ و به مجرد اینکه فـرد مـورد بازجویی‌ به سئوالات آنان جواب‌ مـورد نـظرشان را نـمی‌داد،بـه اصـطلاح خودشان،به«داخـل»روانـه‌شان‌ می‌کردند؛بقیه را با سرهای پایین،رو به‌ دیوار‌،می‌نشاندند‌.گاهی یک نفر تا 8 ساعت در اتاق‌ به انـتظار مـی‌نشست.صـدای‌ افراد‌ تحت شکنجه و فحشهای بازجویان،اعصاب فـرد مـنتظر را بـه‌ شـدت خـرد مـی‌کرد و این شکنجه روحی شدیدی‌ بود‌.صدای‌ ضجّه و ناله«یا امام زمان»، «یا اللّه»و...مرتب به گوش می‌رسید. موضوعاتی‌ که‌ بازجوها‌ بیشتر به آنها تأکید داشتند،اعتراف به فـرد تحت بازجویی به شرکت‌ در تظاهرات‌ و شرکت‌ کسان‌ دیگر و نقش آنها و شناسایی افراد دیگری که در تظاهرات نقش رهبری و یا نقش مؤثری‌ داشتند‌،ارتباط با خارج و اینکه چقدر پول از خارج گرفته‌اند(!)،بود.

شـکنجه و بـازجویی بدین‌ منوال‌ ادامه‌ داشت.البته از روزهای پنجم به بعد،بر شدت شکنجه‌ افزودند و آلات شکنجه نیز‌ تنوع‌ پیدا کرد؛مثلا توسط باتوم برقی،دستبند قپانی و طوق برای سر و ته کـردن‌ زنـدانی‌،شکنجه‌ می‌دادند.گاهی فردی را جلو انظار دیگران کاملا عریان می‌کردند و انواع اذیتها و توهینها را روا‌ می‌داشتند‌.تراشیدن ریش یا کندن آن و جلوگیری از نماز خواندان‌ نیز از دیـگران‌ انـواع‌ شکنجه‌ها‌ بود.

در میان جمع دسـتگیرشدگان،افـراد زیر هجده سال کم نبودند؛و یک دانشجو و دو کارگر‌ نیز‌ در‌ میان آنها دیده می‌شد.چهار نفر طلبه پاکستانی و دو طلبه افغانی نیز‌،که‌ در فیضیه زخمی شـده‌ بـودند،جزء زندانیان بودند؛کـه بـعد از شکنجه و بازجویی،از کشور رانده‌ شدند‌.

گاهی مقاومتهایی روی می‌داد که در نوع خود بدیع بود؛تا جایی‌ که‌ نوجوان 13-12 ساله‌ای‌ را شکنجه بسیار‌ کرده‌ از‌ او خواسته بودند که به امام خمینی‌(ره‌)اهانت کـند.او از ایـن کار امتناع‌ می‌کرد ولی پس از شکنجه فراوان‌،قبول‌ کرد که این کار را‌ انجام‌ دهد؛لیکن‌ وقتی‌ همه‌ را جمع‌ کردند تا در جلو‌ آنها‌ به امام اهانت کند،او فریاد زد:«خمینی فرزند پیامبر است؛او‌ فـرزند‌ عـلی، حسین و مـوسی بن جعفر است‌.من چگونه به او‌ جسارت‌ کنم؟!»که در این لحظه تمام‌ زندانیان‌‌ متأثر شده شروع به گـریه کردند.شکنجه‌گر نیز تحت تأثیر این صحنه‌ها،موقتا‌ دست‌ از اصرارش بـرداشت.

دوران شـکنجه‌ و بـازجویی‌ دوازده‌ روز به طول‌ انجامید‌.پس از این مدت‌،چنان‌که‌ پیش‌تر گفته شد،افرادی را آزاد و کسانی را به سربازی اعزام و جمعی را مـحکوم‌ ‌ ‌نـمودند‌.در مدت‌ زندان،محل زندگی مجموعه‌ این‌ افراد،پس‌ از‌ تغییر‌ اسکان اولیه-سلولهای مـعروف‌ بـه‌ «سـلولهای سبز»بود.این سلولها در چند راهرو کوچک و کم‌عرض بود که در هرراهرو‌ هشت‌‌ سلول به مـساحت 2*5/1 قرار داشت.در‌ هرسلول‌ سه‌ نفر‌ را‌ جای داده بودند‌.تعداد‌ زیادی‌ زندانی زن نیز هم‌زمان در هـمین مجموعه به سر مـی‌بردند.

مـحکومیتها بسیار طولانی و غیر قابل‌ تصور‌ بود‌ و هیچ‌گاه-تا آن زمان-سابقه نداشت که‌‌ محکومیت‌ شرکت‌ در‌ یک‌ تظاهرات‌،این‌قدر طولانی باشد؛به طوری که حداقل چهار سال و حداکثر پانزده سال حکم داده بودند. [10]

انـعکاس واقعه در مطبوعات رژیم پهلوی

در تحلیل حوادث 17-15 خرداد 1354‌ قم،مطبوعات رژیم بدانگونه که انتظار می‌رفت‌ عمل کردند.با تیترهایی چون«اطلاعات تازه‌ای از نقابداران شورشی قم»،عکسهایی از تظاهرات دانشجویان حوزه علمیه قم را که مـاسک بـر چهره‌های‌ خود‌ زده و تغییر قیافه داده‌ بودند،منتشر ساختند؛و بی‌آنکه از مناسبت 15 خرداد نامی ببرند،مدعی شدند که در این‌ تظاهرات،«شعارهای کمونیستی»داده شده است: «[...]دستگیرشدگان شورش قم اعتراف‌ کرده‌اند‌ که نشریات مـربوط بـه گروههای تروریست‌ خارجی را بین محصلین حوزه علمیه قم توزیع می‌کرده‌اند و برای مارکسیستهای اسلامی تبلیغ‌ می‌کرده‌اند.

آنها مخالف اصول‌ بنیادی‌ حزب رستاخیز ملت ایران هستند‌.افراد‌ دستگیر شده در روزهای 15 و 17 خـردادماه،در جـمع طلاب مدرسه فیضیه و دار الشفأ قم،به کسوت روحانی درآمده و به‌ منظور ایجاد تحریکات،مبادرت‌ به‌ دادن شعارهای ضد ملی‌ و میهنی‌ نموده و در مدارس علمیه قم‌ ایجاد اغتشاش و بی‌نظمی نمودند.افراد مـزبور،مـاسک بـه چهره زده بودند،ابتدا مبادرت بـه‌ شـکستن در و پنـجره مدارس نموده؛و هنگامی که مأموران انتظامی در صدد‌ متفرق‌ کردن آنان‌ برآمدند؛در خیابانهای قم با چوب و چماق و سنگ به مأموران حمله کـردند.آنـها شـعارهای‌ کمونیستی می‌دادند و پرچم قرمز در دست داشتند.» [11]

مطبوعات رژیـم از نـقش حجت الاسلام‌ و المسلمین‌ احمد کروبی‌‌ [12]در حوادث قم نوشتند و او را به عنوان«سررشته و محرّک آشوبگران»یادآور شد:

«تهمتهای ناروایی که‌ در مـطبوعات نـسبت بـه روحانیت درج شده،تکذیب می‌شود؛و ساحت‌ مقدس‌ روحانیت‌ شیعه‌،از تأیید مـرام کمونیسم منزّه و مبرّاست.»(سند شماره 2).

آیت اللّه سید صادق روحانی،در اطلاعیه خود‌،‌‌ضمن‌ تقبیح عمل مطبوعات رژیم،خـواستار «تـوبیخ روزنـامه‌نویسها و جلوگیری از اهانت بیشتر به مقدسات‌ دینی‌»شد‌.وی نوشت:

«روزنامه‌ها آنچه مـمکن بـوده است،نسبتهای دروغ و بی‌اساس و ناروا به آنها[-طلاب‌]داده و وقاحت‌ را به جایی رسانده‌اند که راستی روی تاریخ سیاه و مـوجب خـشم و نـفرت عمومی‌ قرار گرفته‌اند.»(سند شماره‌ 3) آیت‌ اللّه شریعتمداری نیز،در اطلاعیه خود،یادآور شـد کـه: «روحـانیت شیعه و حوزه علمیه قم با مرام کمونیستی و مادی‌گری به هیچ‌وجه سازش ندارد؛و طلاب بـازداشت شـده از مـدرسه فیضیه و دار الشفاء هیچ‌کدام‌ وارد این مرام نیستند؛و آنچه در جراید نوشته شده است،صحیح نیست و تـکذیب مـی‌شود.»(سند شماره 4)

در اطلاعیه آیت اللّه مرعشی نجفی نیز آمده بود:

«[...]و مزید بر علت،مـفتریات و اکـاذیب‌ واضـحه‌ بعضی از جراید در مورد دستگیرشدگان‌ می‌باشد.جای بسی تأسف است که این اسنادهای ناروا،از حـیث افـعال و مرام،به طلاب علوم‌ دینیه که سربازان مذهب و ولیّ عصر(علیه السّلام‌)مـی‌باشند‌،داده شـود.»(سـند شماره 5)

اسامی 272‌ طلبه‌ دسـتگیر‌ شـده در روزهای 15،16 و 17 خرداد 1354

به ترتیب شماره ردیف‌\اسم‌\شهرت‌\نام پدر\شماره شـناسنامه‌\تاریخ ومـحل تولد\ آدرس

1\سید‌ عباس‌\حسینی‌\افضل‌\\‌1338 قزوین‌\قم نو روبروی کوچه حمام

2\سید محمود\دریاباری‌\علی‌\2123 دماوند\1336 دماوند\مدرسه گـلپایگانی‌ حـجره‌ 3

3\احمد\محدث‌\حسین‌\\‌1400 بند گز\مدرسه گلپایگانی حـجره 3

4\سـید مـحمد هادی‌\ناجی‌\سید حسین‌\17213 نـجف‌\1338 نـجف‌\بهروز باغ‌ پنبه‌ منزل خـالقی نـژاد

5\علی اصغر\رستم‌آبادی‌\محمد رضا\839 سبزوار\1341 رستم‌آباد\مؤمنیه حجره 28

6\غلامرضا\رضائی‌\محمد‌ ابراهیم‌\‌13‌ملایر\1334 ملایر\ملایرخیابان همدان کوچه[نـاخوانا]پلاک 52

7\اسـلام الدین‌\رستگار\احمد\\1336 شاهی‌\مدرسه رضویه حجره 34‌ فوقانی‌

8\مـحمد عـلی‌\بخشی‌\قربانعلی‌\8 یوسف‌آباد\شاهرود 1332\عـربستان بـالا کـوچه چاله حمام

9\سید مـحمد علی‌\حسینی‌\محمد\\‌1334‌ یزد\مدرسه‌ خان یزد حجره 78

10\محمد تقی متقی‌\حسینقلی‌\36 نائین‌\صدوق کوچه نبی حسینی پلاک

11‌\نبی‌اللّه‌\ابراهیم‌زاده‌\محمد‌ رضا\\‌1336 آمـل‌\آمل دهـکده ترکلاخانه(قم‌ حجتیه پارک اول حجره اول)

12\سید‌ عـلی‌\میردیلمی‌\سید‌ حـبیب اللّهـ‌\\1340 گـرگان‌\گرگان-فـاضل آباد(قم مـدرسه‌ حـاج ملا صادق)

13\محمود\برازنده‌\علی اکبر\69070 تبریز\‌1338‌ تبریز\حجتیه پارک 8 پلاک 127ح‌ 14\احمد\عابدی‌\عباسقلی‌\47 نجف‌آباد\1339 نجف‌آباد\قم مدرسه‌ حاج‌ ملا صادق

15\کمال الدیـن‌\ادیب‌\علی اکـبر\1336‌ یـزد\مدرسه‌ رضویه‌ حجره فوقانی

16\ابو الفضل‌\حسینی‌\افضل‌\4618 قزوین‌\‌1340‌ قـزوین‌\قم نـو خ اراک روبـروی کـوچه‌ حـمام

17\مـحب علی‌\انصاری‌\علی اصغر\\1336 همدان‌\مدرسه مهدیه‌ حجره‌ 14 تحتانی

18\جواد\حبیبی‌\فضل اللّه‌\‌146‌ آمل‌\1332‌ آمل‌\قم‌ مدرسه‌ سعادت طبقه سوم‌ حجره مازندرانی

19‌\حسین‌\خداداد\محمد\\‌1336 قم‌\بهروز کوچه کوروش

20\اللّه رحم‌\غلام نژاد\غلامعباس‌\7 لنجرود اراک‌\1340 لنجرود\قم‌ مدرسه‌ رضـویه

21\عباس‌\حسینی‌\محمد\2577 تهران‌\1335‌ تهران‌\قم مدرسه رضویه

22‌\صادق‌\ترکمانی‌\حاج‌ علی‌\368 همدان‌\1332 همدان‌\تهران‌ جوادیه‌ ده متری دوم کوی‌ تقوی 35

23\علی پرتوی‌\محمد\\418\1333 کرمانشاه‌\مدرسه فیضیه‌ حجره‌ 25

24\حسن حسینی‌\درویش‌\\6734‌\1333‌ رفسنجان‌\مدرسه‌ فیضیه حجره 22‌

25\عـسگری فـقیه‌\حسن‌\\1331\شاهی‌\مدرسه فیضیه حجره 21

26\محمد علی علی‌آبادی‌\یوسف‌\\29\1331‌ گرگان‌\مدرسه‌ فیضیه فوقانی 46

27\سید مرتضی‌ امامی‌\میر‌ محمد رضا‌ 12‌\1333‌\کاشان‌\کاشان ابو زید آباد‌

28\علی اکبر غفاری‌\شعبان‌\16\1336\گرگان‌\مدرسه آقای نجفی حجره 13 فوقانی

29\علی بخشی‌\محمد\‌1\1334‌\رفـسنجان‌\مدرسه کـرمانیها

30\محرم محمدی‌\ابراهیم‌\19‌\1333‌\قزوین‌\مدرسه‌ دار‌ الشفاء‌ حجره 1

31\جعفر‌ سعیدی‌ حاج حیدری‌\حیدر\115\1331\اصفهان‌\مدرسه فیضیه حجره شماره 3

32\محمد هادی فهیمی‌\محمد قادر\\19 ساله‌\پاکستان‌\مدرسه مؤمنیه‌ حجره‌ 11‌

33\عباس مروج زادهـ‌\قنبر\\17 سـاله‌\افغانستان‌\مدرسه مؤمنیه‌ حجره‌ 49‌

34‌\سید‌ علیرضا‌ جـعفری‌\احمد\245\1339\کـرمان‌\مدرسه کرمانیها حجره 11

35\محمد عارف مهاجری‌\محمد مهدی‌\\22\پاکستان‌\مدرسه جهانگیر خان حجره 3

36\سید احمد شاه موسوی‌\سید علی‌\\25 ساله‌\پاکستان‌\مدرسه جهانگیر حجره‌ 3

37\ابراهیم حقیری‌\غلامحسین‌\\1337\صومعه‌سرا\مدرسه رسالت حجره

38\عـبد الحـسین عاقلی‌\نوروز علی‌\\20 ساله‌\پاکستان‌\مدرسه رضـویه حـجره 81

39\سید کمال حسین‌زاده‌\سید حسین‌\\18 ساله‌\افغانستان‌\مدرسه مؤمنیه حجره 71

40\حسین جمال‌آبادی‌\محمد\‌42‌\1342\سبزوار\خاکفرج کوچه جعفری شماره 72

41\مجید فاتحی‌\یادگار\1\1334\تبریز\مدرسه حجتیه حجره 113

42\محمد حسن رضائی‌\علی‌\4\1337\مشهد\مدرسه ستّیه حجره 1

43\آقامیر رسولی‌\علی‌\36\1336\تهران‌\مدرسه جده‌ کوچک‌ اصـفهان

44\سـید علی مشکات‌\سید حسین‌\714\1330\نائین‌\دار الشفاء حجره 13

45\حسن توکل‌\محمد\\1337\کاشان‌\مدرسه علویه حجره 19

46\علی باقریان‌\محمد‌ باقر\‌577\1338\قوچان‌\دار الشفاء حجره‌ 10‌

47\تقی صفائی‌\کریم‌\\1338\همایون شهر\مدرسه حاج ملا صادق حجره 13

48\عباس اقبالی‌\امر اللّه‌\49\1333/کاشان‌\مدرسه فـیضیه حـجره 35

49\حسین اسـتادی‌\علی‌\‌2\1335‌\انار یزد\مدرسه ستیّه حجره‌ 5

50‌\محمد سلطان‌زاده‌\علی رضا\یزد\1327\یزد\قم چهارراه شاه کوچه انگوری پلاک 10

51\صدر الدین موسوی‌\سخاء الدین‌\8 زنـجان‌\1328\زنجان‌\زنجان مدرسه خان حجره 9 تحتائی

52\نادری‌\نادر علی‌\7337 بابل‌\1336\بابل‌\مدرسه‌ سعادت‌ حـجره 6

53\مـحمد صـادق احمدی‌\سید مهدی‌\\1335\همایونشهر\چهارمردان کوچه عشقلی

54\علیرضا محبتی‌\ابراهیم‌\1338\ابرده مشهد\فیضیه حجره 16 تـحتانی

‌ 55/رجـبعلی ملکیان‌\حسین‌\16 اصفهان‌\‌1336‌\اصفهان‌\اصفهان خیابان‌ هاتف مدرسه نوریه حجره‌ 15

56\جهان زیر دهقانی‌\عباسعلی‌\3\1335\شـیراز\مدرسه فـیضیه حـجره 45

57\عبد‌ اللّه میرزائی‌\نصرت اللّه‌\819\1330\اسدآباد\مدرسه فیضیه حجره 25

58\سید‌ محمد‌ باقر‌ دریاباری‌\عبد الحسین‌\1333\مازندران‌\مدرسه مؤمنیه حجره 65

59\غـلامرضا محسنی‌\حسین‌\4\1329\رفسنجان‌\مدرسه فیضیه حجره 55

60\اکبر ‌‌محسنی‌\حسین‌\‌10\1332\رفسنجان‌\مدرسه فیضیه حجره 55

61\علی فیضی‌\حسن‌\\1336\قزوین‌\مدرسه حـجیته حجره‌ 17‌

62‌\حسین جلالی‌\شکر اللّهـ‌\294\1334\آمـل‌\مدرسه فیضیه

63\نصر اللّه مظهری‌\سیف اللّه‌\67\1328\سنقر\مدرسه‌ فیضیه

64\عباسعلی علیزاده‌\محمد\\1337\آمل‌\\

65\سید عباس موسوی‌\حسین‌\181\1337\زنجان‌\مدرسه‌ فیضیه

66\علی احمد‌ کرمعلی‌\هاشم‌\‌4\1339\ملایر\قم.شاهزاده ابراهیم

67\مرتضی صالحی‌\حسینعلی‌\21\1335\اصفهان‌\جوی شور کوچه صدر منزل شخصی

68\محمد علی صـدوقی‌\عباسقلی‌\14\1328\قوچان‌\مدرسه فیضیه

69\محمد بدیعی‌\اکبر\\1333\قم‌\دار التبلیغ اسلامی قم‌

70\اکبر بهرامی‌\محمد علی‌\132\1337\نوشهر\مدرسه فیضیه

71\رضا محسنی‌\محمد\18\1336\محلات‌\مدرسه فیضیه

72\رضا محسنی‌\محمد\18\1336\محلات‌\مدرسه فیضیه

73\عبد اللّه هاشمی‌\علی‌\\1336\چهارمحال‌\مدرسه فیضیه

74\محمود‌ خادمیان‌\محمد‌ تقی‌\300\1335\اصفهان‌\مدرسه فیضیه

 

75\آدیـنه مـحمد آدینه زاده‌\نجفعلی‌\3440\1331\قوچان‌\مدرسه فیضیه

76\مصطفی فاضل‌\محمد حسین‌\1325\اصفهان‌\مدرسه فیضیه

77\وجیه اللّه قهرمانی‌\فیض اللّه‌\1 موالید\1316\خلخال‌\مدرسه فیضیه‌

78‌\غلامحسین مطهری‌\محمد عیسی‌\342\1329\کهگیلویه‌\مدرسه فیضیه

79\سید حنان حسینی‌\سید باقر\65\1332\شهرکرد\مدرسه حجیته

80\محمد اسدی‌\رضا\68\1332\فردوس‌\مدرسه مـؤمنیه

 81‌\حسینقلی خوشبختی‌\امامقلی‌\8\1314\اردبیل‌\مدرسه فیضیه

82\ابراهیم حسینی‌\محمد\4\1336\نیشابور\مدرسه فیضیه

83\محمود کیقبادی‌\حسین‌\2575\1337\نیشابور\مدرسه فیضیه

84\احمد حسینی(قریشی)\محمود\28\1313\سبزوار\مدرسه فیضیه

85\علیرضا‌ اسماعیلی‌\حبیب‌ اللّه‌\‌974\1335\قم‌\\

86\سید‌ عـلی‌ شـاهچراغی‌\سید‌ طاهر\\1333\\مدرسه فیضیه

87\کیومرث شاهرودی‌\فتح اللّه‌\407\1330\چهارمحال‌\مدرسه رضویه

88\عباس محمودی‌\حسن‌\5273\1334\قوچان‌\مدرسه مؤمنیه

89\حسین‌ تقوی‌\ابو‌ القاسم‌\‌693\1332\دامغان‌\مدرسه حجیته

90\احمد نادری‌\عباس‌\16‌\1338‌\همدان‌\مدرسه علویه

91\عبد العلی رضائی‌\جعفر\555\1333\اصفهان‌\مدرسه فیضیه

92\رجبعلی اکبری‌\علی مـحمد\1495\1337\سـبزوار\مدرسه فـیضیه

93‌\رحمت‌ اللّه‌ طاوسی‌\رمضان‌\1332\اردستان‌\مدرسه فـاطمیه

94\هـاشم فـیروزی‌\محرمعلی‌\677\1327\زنجان‌\مدرسه‌ دار الشفاء

95\داود امیری‌\علی‌\3\1333\اردستان‌\مدرسه فاطمیه

96\اسماعیل یاوری‌\حسین‌\\1338\ساری‌\مدرسه فیضیه

97\علی احمدی‌\جواد\1\1336‌\نوشهر\مدرسه‌ فیضیه‌

98\محمد تقی خادمی‌\علی اکبر\\1338\ساری‌\مدرسه فیضیه

99\حسین وحـیدی‌\تقی‌\‌1334‌\آمـل‌\مدرسه فـیضیه

100\احمد طالبی‌\حید علی‌\9\1334\آشتیان‌\مدرسه شاهزاده ابراهیم

101\سید حـسن مـوسوی‌\مسیح‌\11\1331‌\دامغان‌\مدرسه‌ حقانی‌

102\اصغر اسلامی‌\داود علی‌\18\1337\داران‌\مدرسه فیضیه

103\سبز علی حیدری‌\کرد‌ علی‌\‌32‌\1334\اصفهان‌\مدرسه فیضیه

104\عباس قارائی‌\قدرت اللّه‌\321\1334\قم‌\آذر باغ سـلطان

105\مـحمد‌ حـسن‌ واحدی‌\رحمت‌ اللّه‌\1\1338\دامغان‌\مدرسه قدیری

106\محمد جوپاری‌\نصر اللّه‌\-\1336\کرمان‌\مدرسه کرمانیها

107\مـهدی ذو‌ الفقاری‌\حسین‌\‌-\1338\تربت‌\مدرسه فیضیه

108\مصطفی احمد/محمد علی‌\42\1306\محال اصفهان‌\مدرسه فیضیه‌

109\عنایت اللّه عـبد اللهـی‌\سیف اللّهـ‌\4\1310\فریدن‌\مدرسه

110\بشیر‌ دارایی‌\علی‌ اکبر\18\1334\نیشابور\مدرسه فیضیه

111\محمد حسین مختاری‌\محمد علی‌\25\1336\یـزد\میدان‌ کـهنه‌ تکیه‌ میرزا

112\مهدی خلیلی‌\احمد\30\1336\فریدن‌\مدرسه فیضیه

113\جبرئیل اشرفی‌\بیت اللّه‌\666\1338\زنجان‌\مدرسه‌ فیضیه‌

114\حسینعلی طالبی‌\قربانعلی‌\9\1329\نیشابور\مدرسه فیضیه

115\مـحمد رضـا غـلامی‌\غلامرضا\24\1335‌\اصفهان‌\مدرسه‌ فیضیه‌

116\عسگر شیر محمدی‌\محمد\627\1330\آذربایجان‌\مدرسه فیضیه

117\حسین علیان امینی‌\باقر\8\1328\فریدن‌\مدرسه فـیضیه‌

118‌\عـباسعلی‌ فـاتح‌\ید اللّه‌\741\1331\اصفهان‌\مدرسه فیضیه

119\سید محمدپور صادقی‌\عباس‌\14\1335‌\کرمان‌\مدرسه‌ فیضیه

120\رجبعلی اسفریدونی‌\محمد ابراهیم‌\-\1339\قزوین‌\مدرسه رضویه

121\مـحمد اسـماعیل یـاوری‌\عزیز مراد\-\1335\بلدر\مدرسه حقانی‌

122‌\حسین مهدوی‌\شجاع الدین‌\72/21\1333\زنجان‌\مدرسه فیضیه

123\اسماعیل قراری‌\عوضعلی‌\1386‌\1334‌\ساری‌\گذرخان کلاه‌فرنگی منزل شـخصی

124\یـوسف علی‌ تیموری‌\ابو‌ القاسم‌\‌4\1329\بهشهر\مدرسه فیضیه

125\محمد علی فرهادی‌\رمضان‌\‌497‌\1336\اردبیل‌\مدرسه فیضیه

126\محمد کاظم عـزیزی‌\رجبعلی‌\85812\1332\شـیراز\مدرسه فـیضیه

127\یوسف‌ احدی‌\عباس‌\‌1228\1333\زنجان‌\مدرسه حجتیه‌

128‌\محمد‌ موسوی‌\صادق‌\333‌\1338‌\محلات‌\مدرسه‌ فیضیه

129\حسین مرتضوی‌\نور الدین‌\1023‌\\\مدرسه‌ فیضیه

130\یـوسف بـهرامی‌\غلامحسین‌\643\1336\قزوین‌\قم.شاهزاده ابراهیم

131\عیسی خسروانی‌\سید‌ علی‌\‌870\1335\شیراز\مدرسه گلپایگانی حجره 18‌

132\محمد نبی نبی‌زاده‌\امام‌ وردیـ‌\‌696\1338\قـوچان‌\مدرسه دار الشـفاء‌ حجره‌ 10

133\سید محمد رضا حجازی‌\محمد مهدی‌\-\1341\همایون شهر\مدرسفه فیضیه حجره 1

134‌\حسنعلی‌ معظمی‌\فاضل‌\31\-\اصفهان‌\مدرسه رضویه

135‌\سـید‌ عـلی‌ محمد میر رحیمی‌\سید‌ مرتضی‌\‌42486\1335\یزد\مدرسه مهدیه‌ حجره‌ 4

136\غلامحسین حیدری‌\مصطفی‌\6\1342\شیراز\مدرسه کرمانیها حـجره 2

137‌\غلامعباس‌ جمشیدی‌\اصغر\1764\1335\اراک‌\مدرسه حاج غضنفر‌ حجره‌ 1

138\اطراف‌ دلیلی‌\فتاح‌\‌1216‌\1337\اردبیل‌\مدرسه فیضیه حـجره‌ 59

139\مـحسن مـقدسی‌\محمد علی‌\52\1334\شاهی‌\مدرسه فیضیه حجره 27

140\مرتضی اولیائی‌\علی‌\204‌\1309‌\کاشمر\مدرسه فیضیه خاکفرج منزل شخصی

141‌\مـحمد‌ جـواد‌ حمیدی‌\حسنعلی‌\‌32‌\1326\کازرون‌\مدرسه فیضیه‌ خاکفرج‌ منزل شخصی

142\هادی قابل‌\محمد\5315\1334\مشهد\مدرسه امیر المؤمنین حجره 17

143\محمد رضا کرباسی‌\حسنعلی‌\‌103‌\1334‌\نـجف‌آباد\مدرسه قـدیری حجره 37

144\مهدی حیدری‌\حسن‌\‌1\1337‌\همدان‌\مدرسه‌ فیضیه‌ حجره‌ 28‌

145\عباسعلی فراتی‌\محمد حسن‌\11\1334\دامغان‌\مدرسه فیضیه حـجره 13

146\مـحمد تقی مهدوی‌\محمود\231\1334\زرین شهر\مدرسه سعادت حجره 3

147\عـلی اکـبر خـمسه‌ای‌\آقا جان‌\760\1335‌\بابل‌\مدرسه آملی حجره 3

148\سید محمد عـلی عـلوی‌\حسن‌\10721\1328\اصفهان‌\مدرسه فیضیه حجره 13

149\ربیع آشوری‌\سلیم‌\23\1323\قزوین‌\مدرسه حجتیه حجره 144

150\ابو القاسم رئیسی‌\مهدیقلی‌\1490\1330\چهارمحال‌\مدرسه‌ فـیضیه‌ حـجره 31

151\مهدی نظری‌\رضا\45\1337\آباده‌\مدرسه فیضیه حـجره 58

152\عـلی اعلم شـاهی‌\محسن‌\75304\1332\قـم‌\مدرسه دار الشـفاء حجره 28

153\قربانعلی باباپور\حسن‌\2189\1333\ساری‌\مدرسه فیضیه‌ حـجره‌ 42

154\احـمد دهری‌\رضا\632\1339\بهشهر\مدرسه فیضیه حجره 43

155\علی اکبر سلیمانی‌\اسماعیل‌\17\1334\گرگان‌\مدرسه دار الشفاء حجره 28

156\علی‌ فـولادی‌\احمد\‌179\1328\شـاهی‌\مدرسه فیضیه جره‌ 43‌

157\محمد علی ذاکریان‌\عبد الخـالق‌\3\1334\ساری‌\مدرسه مؤمنیه حجره 65

158\رسـتمعلی امـامقلی پور\علی‌\9\1336\بابل‌\مدرسه فیضیه پلاک 42

159\حسین غـفاری‌\عباس‌\163\1333‌\سـاری‌\مدرسه‌ خان حجره 3

160\سید‌ باقر‌ میر احمدی‌\علی‌\314\1334\رودسر\مدرسه دار الشفاء ججره 12

161\حسن جهاندار\ابراهیم‌\-\1336\ساری‌\چهارمردان پلاک 180

162\حـسنقلی جـاویدی‌\محمد رحیم‌\-\1336\شیراز\مدرسه فیضیه حجره 45

163\قـربانعلی مـنعمی‌\غلامعلی‌\5\1332\تـربت‌جام‌\مدرسه‌ مؤمنیه‌ حجره 11

164\الیـاس مـصطفوی‌\مرتضی‌\35\1333\اصفهان‌\مدرسه فیضیه حجره 25

165\مهر نوش پایان‌\موسی‌\4\1336\چالوس‌\دار الشفاء حجره 9

166\سید محمد مطهری‌\سید مـرتضی‌\‌304‌\1335\نـوشهر\دار‌ الشفاء حجره 9

167\حسین هراتی‌\عباس‌\8\1332\دامغان‌\مدرسه حـجیته جـحره 22

168\ابو الحـسن شـعبانی‌\علی‌\181\1336\سـاوه‌\کوی‌ حرم‌نما پلاک 3

169\یوسف افشار\عبد الحـسین‌\188\1136\ساوه‌\کوی حرم‌نما پلاک‌ 3

170‌\تقی‌ عجمی‌\فضل اللّه‌\\1335\مازندران‌\مدرسه فیضیه حجره 14

171\قدمعلی زارعی‌\سلطان حسین‌\\1341\شیراز\مدرسه فیضیه حـجره 39

172‌‌‌\امـیر‌ آرخ‌\محمد\-\1335\بندرعباس‌\مدرسه رضویه حجره 18

173\محمد نـیکبخت‌\حسین‌\1\1330\مـشهد\کوی آتـش‌نشانی مـشهد‌

 174‌\جـواد‌ نیکخبت‌\حسین‌\1313\1335\مشهد\کوی آتـش‌نشانی‌\مشهد

175\جـعفر انواری‌\یحیی‌\5232\1336\قم‌\کوی رهبر روبروی حمام

176‌\محمد علی دهقانی‌\عوض‌\293\1333\شیراز\مدرسه فیضیه حجره 39

177\سید رضا مدنی‌\سید‌ باقر\18896\1332\گـرگان‌\مدرسه‌ فـیضیه‌ حـجره 11

178\سید منصور احمدی جمال‌آبادی‌\حسین‌\-\1332\سبزوار\مدرسه مؤمنیه حـجره 73

179\عـلی سـراجی‌\فتح اللّهـ‌\-\1336\گـناوه‌\مدرسه مـؤمنیه حجره 4

180\کریم عابدی‌\عبد العظیم‌\643\1338\محلات‌\شاهزاده ابراهیم

181\رمضانعلی دهقان‌ پور\محمد علی‌\102\1336\تربت‌حیدریه‌\مدرسه فیضیه

182\علی اصغر امامی‌\ابراهیم‌\7\1335\ساری‌\مدرسه مؤمنیه

183\مسلم محمد خانی‌\صفت اللّه‌\5084\1339\همدان‌\مدرسه فیضیه

184\لطیف موسی نژاد\نور اللّهـ‌\108\1331\کوش‌\مدرسه مؤمنیه‌

185‌\اسماعیل خیرخواه‌\محمد\2\1339\گرگان‌\مدرسه فیضیه

186\مسعود حسن پور\احمد\1\1335\بابل‌\مدرسه فیضیه

187\سید محمد صانعی‌\سید علی‌\24\1337\فریدن‌\مدرسه فیضیه

188\ناصر موسوی‌\مهدی‌\1030\1332\اصفهان‌\مدرسه فیضیه

189\نوح‌ علی‌ نجفی‌\علی‌\3\1337\بخارک میانه‌\مدرسه دار الشفاء

190\عطا اللّه خدری‌\ید اللّه‌\283\1332\سنقر\مدرسه فیضیه

191\مسعود شیرازی‌\صادق‌\\1340\ملایر\مدرسه علوی

192\حسن‌ طهوری‌ زهدی‌\محمد علی‌\133\1334\بهشهر\مدرسه آیت اللّه نجفی

193\جلال اشجع‌\حسین‌\683\1330\اصفهان‌\مدرسه فیضیه

194\محمد تقی توکل‌\حسین‌\26\1335\گلپایگان‌\مدرسه فیضیه

195\ابو طـالب طـالبی‌\علی اکبر\29‌\1330‌\ساری‌\الوندیه‌ کوچه گنجی

196\ابو القاسم‌ میری‌\سید‌ رضا\‌302\1334\ساری‌\قم کوچه 10 متری منزل احمد نژاد

197\محمد امیری‌\حاج‌بابا\128\1335\شهرکرد\مدرسه حجتیه

198\سید محمد تقوی‌\علی اصغر\‌1332‌\دامـغان‌\\مدرسه‌ فـیضیه

199\سید باقر معتمدی‌\نجف علی‌\91\1338‌\شـهرضا\مدرسه‌ رضـویه

200\سید احمد تقوی‌\علی اصغر\-\1339\دامغان‌\مدرسه آقای گلپایگانی

201\محمد شاه بلاغی‌\آن علی‌\-\1335\سیرجان‌\دبستان تکیه یزدیها‌

202‌\براتعلی‌ مرادی‌\صفر علی‌\45\1334\اصفهان‌\مدرسه فیضیه

203\محمد علی نکونام‌\قنبر‌ علی‌\319\1335\گـلپایگان‌\مدرسه حـجتیه

204\سید احمد حسینی‌\سید کـاظم‌\289\1329\سـیرجان‌\مدرسه رضویه

205\سید حسین حسینی‌\سید‌ کاظم‌\‌289‌\1329\سیرجان‌\دبستان تکیه یزدیها

206\مراد علی احمدی‌\عزیز مراد\195\1332‌\سنقر\مدرسه‌ فیضیه

207\سید حسین حسنی‌\اسد اللّه‌\716\1336\یزد\مسافر

208\سید قدمعلی فخر الحسن‌\غلامحسین‌\2\1330\گلپایگان‌\خیابان‌ آذر‌ منزل‌ محمدی پلاک 16

209\محمد جعفر طالبی‌\غلامحسین‌\12\1330\آشـتیان مـدرسه دار‌ الشفاء‌

210‌\ولی اللّه واحد مرزن کلاته‌\علی اکبر\681\1336\گرگان‌\مدرسه فیضیه

211\محمد یزدی‌\حسین‌\85‌\1324‌\کوشک‌ اصلان‌\مدرسه فیضیه

212\علی اکبر میرزائی‌\حسین‌\-\1334\قم‌\شاهزاده ابراهیم

213\ولی اللّه فائزی‌\ذبیح اللّه‌\‌1\1336‌\فیروزآباد\مدرسه فیضیه

215\علی شیبانی‌\حسین‌\1\1336\عـزت‌ آبـاد‌ یزد\مدرسه‌ صـدیق

216\نور اللّه مرتضایی‌\فتح اللّه‌\31\1321\تویسرکان‌\مدرسه فیضیه

217\حسین علی»ژاد\علی‌\‌4\1330‌\انار یزد\مدرسه فیضیه

218\محمد باقر داودی‌\رمضان‌\116\1338\آمل‌\مدرسه دار الشفاء

219‌\حـسن‌ عالمی‌\محمد\‌-\1338\کوهپایه‌\مدرسه حاج غضنفر

220\محمد ناظمی‌\عبد الصمد\4\1318\داران‌\مدرسه دار الشفاء

221\علی مـرادی‌\مراد‌ عـلی‌\‌357\1331\اصـفهان‌\مدرسه فیضیه

222\ابراهیم باقری‌\باقر\16\1335\نجف‌آباد\مدرسه فیضیه

223‌\صفر‌ علی‌ باقری‌\لطف اللّه‌\-\1336\سبزوار\مدرسه قدیری

224\محمد رضا همراه قرا ملکی‌\حسن‌\60510\1335\تـبریز\مدرسه ‌ ‌حـجتیه‌

225‌\نور‌ اللّه دست برآورده‌\نور علی‌\454\1335\مازندران‌\مدرسه حجتیه

226\عبد الحسین پور‌ میر‌ غفاری‌\جبار\39\1333\اصفهان‌\مدرسه فیضیه

227\عـباسعلی مـؤذنی‌\خدامراد\4\1336\اصـفهان‌\مدرسه فیضیه

228\حسین مقیسی‌\محمد علی‌\-\1337‌\سبزوار\مدرسه‌ فیضیه

229\باقر صدر\محمد علی‌\83\1335\اصفهان‌\مدرسه فیضیه

230\رضا میان‌ آبادی‌\فرج‌ اللّهـ‌\350\1332\سبزوار\مدرسه مؤمنیه

231\قربانعلی‌ فرهمندی‌\غلامعلی‌\‌-\1326‌\اصفهان‌\نجف‌آباد اصفهان

232\علی بصیری‌\محمد\121\1329‌\همدان‌\مدرسه‌ دار الشفاء

233\محمد رضا افـضلی‌\عباسعلی‌\754\1334\ساری‌\مدرسه آیت اللّه نجفی

234‌\عـلی‌ اکـبر تقوی‌\خلیل‌\201\1332\بهشهر\مدرسه‌ فیضیه‌

235\عزت‌ اللّه‌ نوری‌\موسی‌\‌603\1335\ساری‌\مدرسه مؤمنیه

236\روح‌ اللّه‌ امینی‌\ذبیح اللّه‌\9\1341\مشهد\مدرسه رضویه حجره 36 فوقانی

237\محسن حسینی‌\محمود\1257‌\1338‌\اصفهان‌\مدرسه رضویه حجره 8 فوقانی

238\صفر‌ علی باقری‌\لطف اللّه‌\-\1336‌\سبزوار‌ مدرسه قدیری حجره 28 فـوقانی‌

239‌\مهدی دارابی‌\شعبان‌\-\1337\ساری‌\مدرسه فیضیه حجره 5 فوقانی

240‌\نقی وحیدی‌\قاسم‌\-\1337\تربت‌حیدریه‌\مدرسه مؤمنیه‌ حجره‌ 74‌

241\محمود رجبی‌\غلامحسین‌\‌6\1330‌\قم‌\خاکفرج کوچه اسدی پلاک‌ 17‌

242\حسین اکبری‌\علی اکبر\1\1335\مرند\مدرسه حجتیه پارک دوم حجره 13

243\محمد زمـانیان‌\احمد\‌7 مـوالید\‌1339\نهاوند\مدرسه رسالت حجره 2

244\محمد‌ مهدی‌ کیائی نژاد\محمد\‌3\1331‌\طالقان‌\قم‌.شاهزاده ابراهیم

245\سید‌ نور محمد عقیلی‌\سید حسن‌\341\1330\بهشهر\مدرسه فیضیه حجره 15 فوقانی

246\علیرضا نوری‌\ابراهیم‌\-\1344‌\سبزوار\مدرسه‌ جهانگیر خان حجره 22

247\عبد‌ الجواد‌ غفاری‌\علی‌ اصغر\‌-\1340‌\نـائین‌\مدرسه سـتیّه حجره‌ 9

248‌\علی اکبر ارجمند\رضا\507\1335\سیرجان‌\مدرسه مهدیه منزل آسودگان

249\احمد رئوفی‌\مهدی‌\44\1337\اصفهان‌\مدرسه ملا‌ صادق‌ حجره‌ 4

250\محمد باقر خلیلی‌\ولی‌\270\1336\مازندران‌\مدرسه‌ فیضیه‌ 33‌ تحتانی‌

251‌\عبد‌ الکریم رحمانی‌\حسینقلی‌\-\1336\نائین‌\مدرسه فیضیه حجره 36

252\محمد موسوی‌\سید مـوسی‌\-\17 سـاله‌\اصفهان‌\فیضیه حجره 2

253\غلامعلی جعفری‌\محمد\-\1339\مشهد\مدرسه رضویه حجره 75

254\سید حسین میر جلیلی‌\مرتضی‌\‌-\16 ساله‌\یزد\انار آباد یزد

255\قاسم سماکوش‌\علی اکبر\55\1338\بابل‌\مدرسه دار الشفاء حجره زیرپله

256\سید مختار حسینی‌\سید باقر\26\1335\شهرکرد\مدرسه رضویه حجره 41

257\غلامعباس بـهرامی‌\محمد عـلی‌\‌12‌\1335\مـحلات‌\مدرسه رضویه حجره 5

258\عباسعلی ترشیزی‌\اسماعیل‌\-\1339\شـاهرود\مدرسه حـاج مـلا صادق حجره 16

259\علی رجبیان‌\محمد\-\1333\کرمان‌\تکیه عربستان

260\سید علی هاشمی‌نژاد\سید جواد\164\1334\مازندران‌\مدرسه دار‌ الشفاء‌ حجره 41

261\محمد علی مالک الرقابی‌\ابو تراب‌\46\1333\اراک‌\مدرسه فیضیه حـجره 13

262\حـسین مـولوی‌\حیدر علی‌\37\1336\شهرکرد\مدرسه فیضیه حجره‌ 25‌

263\حسین موحدی‌\ابراهیم‌\17228\1332‌\فریمان‌\مدرسه‌ مـؤمنیه حـجره 48

264\علیرضا صبر\عباس‌\32324\1338\مشهد\مدرسه حجتیه حجره پارک هفتم

265\احمد مروی‌\محسن‌\\1337\مشهد\مدرسه‌ امام‌ حجره 17

266\علی‌ انـتشاری‌\ید‌ اللّهـ‌\16\1335\اصـفهان‌\مدرسه حجتیه پارک سوم

267\محمد علی صالحی‌\حسن‌\1105\1337\اصفهان‌\مدرسه فیضیه حجره 18

268\سید رضـا رضوی‌\سید غفور\2\1329\اردبیل‌\ججره 59

269\سید جعفر مرتضوی‌\سید شجاع‌\‌2\1335‌\شهرکرد\مدرسه حجتیه حجره 63

270\عظیم احمدی‌\علی ناصر\535\1331\اردبیل‌\مدرسه فیضیه حجره 59

271\سید مـهدی عـلی‌آبادی‌\سید مـصطفی‌\1137\1335\کنگاور\مدرسه فیضیه حجره 3

272\حسین جوانبختی‌\علی اکبر\865\1329‌\تهران‌\مدرسه‌ فیضیه حجره‌ 51

 

پانوشت ها :

[1]  شیرخانی،علی،«فصل‌نامه 15 خرداد»،ش 25،صص 5-44.

[2] سرهنگ ناصر شهرستانی از چهره‌های منفور پلیس رژیم شـاه بـود که سوابق دیرینه‌ای در سرکگوب و آدمکشی‌ داشت‌.در دوران صدارت«شریف امامی»،در دوازدهم اردیبهشت 1340،ضـمن تـظاهرات فـرهنگیان تهران،که در آن زمان سرگرد و رئیس کلانتری بهارستان بود،معلمی را به نام دکتر خانعلی به‌ ضـربه‌ گـلوله‌ کـشت.در اثر فشار نیروهای‌ سیاسی‌ در‌ دوران‌ دولت«امینی»و«علم»بازداشت و در دادگاه نظامی به دو سـال زنـدان محکوم شد.وی از ریاست کلانتری 13 تهران(بازار‌ و منطقه‌ پامنار‌)به ریاست شهربانی قم رسید و فرماندهی سرکوب تـظاهرات‌ 17‌ خـرداد 54 را به عهده داشت.

[3] آرشـیو مـرکز اسناد،پرونده‌ خرداد‌ 54 ساواک،ش 39

[4] شیرخانی،علی،«فصل‌نامه 15 خرداد»،ش 25،صص 5-44.

[5] همان 

[6] همان.

[7] همان،ص 47.

[8] هـمان‌،ص 48‌.

[9] هـمان‌.

[10] همان،صص 49 و 48،با اندکی تلخیص.

[11] کیهان،28‌/3/54،ص 2.

[12] حـجت الاسـلام احـمد کروبی،که در آن تاریخ 82 سال داشت،از روحانیون خـیّر،مـتنفذ و محبوب‌ منطقه‌ الیگودرز‌ و لرستان بود.معروف است که روزی مسئول پاسگاه ژاندارمری الیگودرز بـا‌ احـترام‌ از ایشان پرسیده بود که نـظرتان دربـاره‌ اصلاحات ارضـی چیست؟و او گـفته بـود:«من سالها قبل از‌ اینکه‌ صحبت‌ اصـلاحات ارضـی باشد،املاکم را و حتی خانه‌ شخصی‌ام را-واقعا نه در‌ ادعا‌-بین‌ نیازمندان تقسیم کـردم و حـتی بهدا سهم خود را هم به فـقرا بخشیدم.»

فصلنامه مطالعات تاریخی ، شماره 6 ، بهار 1384 صفحات 158 تا 187


کلیدواژه ها: تظاهرات طلاب - قم - خرداد 1354 - سرکوب - شکنجه - ساواک


نظرات خوانندگان:
 
چنانچه نقدی یا نظری به اثر یا مطلب فوق دارید آن را بیان فرمایید.
نام:
نام خانوادگی:
پست الکترونیک:
متن پیام:

بازگشت به صفحه اول


 
 
 استفاده از مطالب اين سايت با ذکر منبع بلامانع است.
? Design: Niknami.ir