موسسه مطالعات و پژوهش هاي سياسي

مشروعه در بوته نقد علماي مشروطه‌خواه

   995 بازديد   

مشروعه در بوته نقد علماي مشروطه‌خواه[1]

جنبش مشروطه هر چند ريشه غربي داشت ولي تعدادي از بزرگ‌ترين مجتهدان دوران مشروطيت، تفسيري متناسب با آموزه‌هاي ديني و بومي عصر خود را از مشروطه ارائه دادند و كوشيدند آن را به كرسي بنشانند.

آخوند ملامحمد كاظم خراساني (1255 ـ 1329ق)، حاج ميرزا حسين تهراني (متوفي 1326ق)، آقا شيخ ملاعبدالله مازندراني (1259 ـ 1331ق) در نجف، حاج آقا نورالله اصفهاني و آقا نجفي اصفهاني در اصفهان، و عبدالحسين لاري در فارس و شيخ ذبيح‌الله مجتهد قوچاني و ميرزا محمدآقا زاده در خراسان، از مشروطه حمايت كردند. نظريه‌پرداز مهم اين تفكر در نجف، ميرزا حسين ناييني يكي از شاگردان آخوند ملا محمدكاظم خراساني بود.

الف) نگرانيهاي مشروعه‌خواهان از مشروطه

  در نقطه مقابل جريان مشروطه، مشروعه با نظريه‌پردازي حاج شيخ فضل‌الله نوري قرار داشت. به همين دليل محور اصلي مباحثه ميان عالمان مشروطه‌خواه اعتراضهاي شيخ فضل‌الله نوري بر مشروطه بود كه پس از انفصال او از هدف مشروطه‌خواهي[2] ابراز شد.[3]

نوري مي‌گفت شكل مشروطيت پديد آمده در ايران در خور سرزنش است چون با احكام اسلامي تناقض دارد. مجلس به جاي اينكه خود را به اجراي عدالت از راه اجراي شرع اسلام محدود كند، مي‌كوشد كه خود را سرگرم وضع قانون سازد. و حال آنكه قانونگذاري خاص خدا، پيامبر و امامان است.

 وي آراي خود را در رساله حرمت مشروطه يا پاسخ به سئوال از علت موافقت اوليه با مشروطيت و مخالفت ثانويه با آن[4] به رشته تحرير درآورده است. رسالة تذكرة‌الغافل و ارشاد الجاهل نيز از مهم‌ترين متون مربوط به نظريه مشروعه به شمار مي‌رود.[5] از لوايح شيخ شهيد و نيز رسالة كشف‌المراد من المشروطه و الاستبداد بايد ياد كرد.[6] در ميان همراهان شيخ، افراد ديگري به لحاظ نظريه‌پردازي هم‌سنگ او يافت نمي‌شوند.

  دقت در لوايح و مكاتبات حاج شيخ فضل‌الله نوري نشان مي‌دهد كه آراي وي در مخالفت با مشروطه به شالوده‌هاي نظري متكي است و ريشه در برداشت وي از شريعت و فلسفه سياسي شيعه در عصر غيبت كبرا دارد.

 شيخ نوري با توجه به مصادر اروپايي مشروطيت مي‌انديشيد كه پيامد پذيرش آن مي‌تواند كنار گذاشته شدن قوانين شرعي باشد. از اين رو در نامه‌اي به آقا نجفي اصفهاني در تاريخ 24 ذي‌قعده 1324 مي‌نويسد: «چنين به نظر مي‌رسد كه اگر وضع مملكت بر گرفتن خراج شرعي بر صدقات لازمه از زكات و به عبارت اخري، اخذ العشر مما ينبت من الارض و طرح جميع عناوين ديگر و صرف در مصارف اصناف ثمانيه من العاملين و الغارمين و المؤلفه و في سبيل‌الله الخ بشود، به شرحي كه محتاج به ذكر نيست و جنابعالي محض توجه محيط به تمام آن، مي‌شود كارها اصلاح و زاد في‌لشرف الاسلام و حصل‌الشرف فوق‌الشرف و فيه من الفوايد الاسلاميه ما لايخفي. اگر چه مناقشات علميه در دقيق نظر بسيار است ولكن مقصود بعد از وقوع عمل بر وجه لابديه به صحت اسم است و منافع مترتبه بر اين اسم و اما طرق ديگر، مما عليه ملل الاروبيين ففيه اضمحلال الدين و انحطاط‌الاسلام و اهله و خوف الوقوع ولو بعد حين، في مفاسد كثيره. و بالجمله اگر از اول امر، عنوان مجلس، عنوان سلطنت جديد، بر قوانين شرعيه باشد قائمه اسلام همواره مشيد خواهد بود.»[7] شيخ فضل‌الله نوري در گفتگويي كه با سيد محمد طباطبايي در جريان مهاجرت كبري به قم در 23 جمادي‌الاول 1324 در حضور مهاجرين دارد، در نقد نظريات طباطبايي، چند اشكال نسبت به پشتيباني او از مشروطيت وارد مي‌كند:

اينكه فرموديد آزادي تامه و حريت مطلقه پديدار خواهد گشت از اصل غلط و در اسلام كليتاً كفر است.

قانون ما در هزار و سيصد و اندي سال قبل نوشته شده و نياز به قانون بشري نداريم و اگر قرار است قانوني نوشته شود بايد مطابق قرآن و شريعت احمدي باشد.

لفظ آزادي عاقبت ما را مفتضح خواهد كرد.

براي شرع حدي نيست.[8]

بنابراين شيخ فضل‌الله نوري قانون مشروطه را منافي اسلام مي‌دانست و معتقد بود مملكت اسلامي هرگز تحت قانون مشروطه نمي‌رود مگر آنكه رفع يد از اسلام بكند. به همين دليل او مشروطه‌خواهي را دليل بر ارتداد مي‌دانست و فرقي بين عارف و عامي و اولي الشوكه يا ضعيف‌ قائل نبود.[9]

تأثير ديدگاههاي حاج شيخ فضل‌الله نوري در حدي بود كه برخي از علماي مخالف مشروطه مثل آيت‌الله سيدعلي سيستاني، از علماي برجسته مشهد، در ستيز اعتقادي خود با مشروطه تا جايي پيش رفتند كه آن را كفر خواندند و مال مشروطه‌خواهان را مباح و خونشان را هدر تلقي كردند. دليل اصلي آنها اين بود كه مشروطيت مشروعيت ندارد.

ب) تبيين مشروطيت و نهادهاي وابسته از سوي علماي مشروطه‌خواه

 آخوند ملا محمدكاظم خراساني و ديگر مراجع برجسته عتبات كه با وي هم‌عقيده بودند براي پاسخ‌گويي به شبهاتي كه بيشتر آنها را حاج شيخ فضل‌الله نوري مطرح كرده بود به تبيين مفهوم مشروطيت و نهادهاي وابسته به آن از جمله مجلس شواي ملي و نيز مفاهيمي چون آزادي پرداختند. آنها با توجه به ارزيابي افراط و تفريط در حركتهاي سياسي، اساس كار خود را در برخورد با جريان مشروعه به بحث و گفتگو گذاشتند. آخوند براي پاسخ‌گويي به شبهات نوري در لايحه معني مشروطيت به تبيين مفهوم مشروطيت پرداخت. او نوشت: «مشروطيت هر مملكت عبارت از محدود و مشروط بودن ارادت سلطنت و دواير دولتي است به عدم تخطي از حدود و قوانين موضوعه بر طبق مذهب رسمي آن مملكت و طرف مقابل آنكه استبداديت دولت است.»[10]

او در اين لايحه آزادي هر ملت را عبارت از عدم مقهوريت آنان در تحت كلمات خودسرانه سلطنت و بي‌مانعي در احقاق حقوق مشروعه ملت دانست.[11]

غرض آخوند خراساني: «ترفيه حال رعيت و رفع ظلم از آنان و اعانه مظلوم و اغاثه ملهوف و اجراي احكام الهيه عزاسمه و حفظ و وقايه بلاد اسلام از تطاول كفار و امر به معروف و نهي از منكر و غيرها از قوانين اسلاميه نافعة للقوم»[12] بود. او مشروطيت را اسباب اعتلاي علم اسلام و حفظ مملكت از تهاجم كفار مي‌دانست. مشروطه‌خواهان معتقد بودند كه قوانين موضوعه احمدي از زمان تصدي واليان جور تا دوره مشروطه، مهجور و معطل مانده است و مشروطه اين شرايط را فراهم ساخته كه توسط  امناي دولت و ملت و امضاي شخص شاه به اجرا درآيد.[13]

از نظر علماي مشروطه‌خواه، نظام مشروطيت با توجه به مباشرت عموم عقلا و متدينين نظامي مبتني بر  عدل است كه وفاق و وحدت ميان علما و دولتمردان را امكان‌پذير مي‌سازد. ولي نظام استبدادي، نظامي مبتني بر ظلم است[14] و آنها نظام عادله را بر ظالمه ترجيح مي‌دهند. اگرچه هر دو نظام را با توجه به نظام مطلوب شيعه يعني حاكميت معصوم، غيرمشروع مي‌دانستند. چون نظام مشروعه موردنظر نوري همچنان به دو قطبي بودن كانونهاي قدرت باور داشت، آشفتگيهاي بي‌شمار و مظالم گوناگوني را از نظر علماي مشروطه‌خواه به وجود مي‌آورد. در حقيقت علماي مشروطه‌خواه از منظري تازه به مسئله دولت و اداره جامعه مي‌نگريستند. رعايت حقوق مردم از ضروريات اسلام معرفي مي‌گرديد، ضرورت وجود قانون اساسي، لزوم محدود كردن قلمرو اختيارات دولت، وجوب نظارت بر عملكرد دولت، تصريح به آزادي سياسي مردم و مساوات شهروندان در برابر قانون، لزوم مشورت و جواز رجوع به رأي اكثريت، براي نخستين بار در فقه شيعه به رسميت شناخته شد.

آخوند در نامه خود به حاج شيخ محمد واعظ در 15 رمضان 1327 حقيقت حريت موهوبه الهي را عبارت از آزادي از اسارت و مقهوريت در تحت تحكمات خودخواهانه كارگزاران امور و اولياي درباري مي‌دانست، نه خروج از ربقه عبوديت الهيه عز اسمه و القاء قيود شرعيه.[15]

وي در همين نامه، حقيقت مشروطيت را عبارت از عدم تجاوز تمام طبقات از وظايف و حدود مقرره شرعيه و سياسي معرفي كرده است.[16]

آخوند و علماي ديگر مشروطه‌خواه براي پرهيز از شقاق در بيانيه‌هاي خود به ندرت به مواضع مخالفين خود از علما اشاره مي‌كردند.

او و مازندراني در همين نامه ضمن پرهيز دادن از هتك حرمت ارباب شرف يادآور شده‌اند كه: مبلغين بايد وظيفه خود را وصل كردن بدانند نه فصل نمودن.[17]

البته بخشي از شبهات مطرح شده متوجه اصل شوراي ملي بود. آخوند در تبيين اهميت آن نوشت: «اين اساس... مفتاح سربلندي دين و دولت و پايه قوت و شوكت و استغنا از اجانب و آباداني مملكت است و تمام ملل و دول عالم در اين موقع نگران حال مايند تا از اين اتفاق ملي و مجلس شوراي كبري كه قرين علاج امراض مزمنه مهلكه است، چند نتيجه گيريم.»[18]

آخوند خراساني تأسيس مجلس را علاوه بر اينكه از اسباب ترقي ايرانيان مي‌دانست، آن را فرصتي براي احياي قوانين اسلامي تلقي مي‌كرد كه در آن عصر به تعبير خود ايشان، فقط اسمي از آن مانده بود.[19]

سه چهره عالم ديني و برجسته طرفدار مشروطه در پاسخ به تلگرافي كه از مجلس ملي در خصوص ترديدهاي برخي از علما در مشروعيت مجلس ايجاد كرده بودند، خطاب به سيد نوشتند: «گمان نمي‌رفت احدي از مسلمين و متدينين معارض و مخاصم شود، خصوصاً بعد از تطبيق نظام‌نامه در قوانين شرعيه و ختم فصل ابدي بر اين امر كه مجال هيچ تشتت و جاي سخن بي‌غرضانه باقي نمانده. در هر صورت بر عموم مسلمين اهتمام بر امر چنين مجلس محترم واجب و اعراض از وساوس و شبهات واهيه مغرضين و مخالفين لازم و مهما امكن قاطبه اهل اسلام از دفع مخالف كه جز اغراض شخصيه و اماره و فتنه مقصودي ندارند غفلت ننمايند.»[20]

 تعدادي از علماي مشروعه‌خواه پيش از استبداد صغير با ارسال تلگرافي از تهران به آيات عظام عتبات، با پافشاري بر شبهات خود پرسيدند: «مجلسي كه منشأ شيوع منكرات و رواج كفريات و جسارت مرتدين و ضعف اسلام و مسلمين و حرمت شريعت و شرايع و تأسيس قواعد حريت در امور دينيه و سلب امنيت از بلاد و رفاه عباد و ظلم بر ضعفا [است] چه حكمي دارد، تا رفع شبهه عوام شده باشد و وهني به اسلام نرسد، الحق ساحت حضرات حجج اسلام اطهر و ارفع از اين است كه به پاره‌اي ملاحظات اين فرمايشات فرمايند بفرماييد كه باعث شبهه ابهام و سلب عقيدت خواص و وهن خودتان باشد.»[21]

 و آنان به اين تلگراف اعتنايي نكردند؛ اما ميرزا مهدي خراساني، فرزند بزرگ آخوند، جواب تندي به تهران فرستاد كه متن آن را مرحوم آيت‌الله آقا نجفي قوچاني در كتاب حياة الاسلام في احوال آية ملك العلاّم آورده است.[22]

  اين شبهات پايان نيافت و با روشهاي ديگر تكرار شد و در جواب آيات عظام نجف، يكي ديگر از تلگرافها با قاطعيت به حمايت از مجلس يادآور شد: «بر هر مسلمي سعي و اهتمام در تشييد و استحكام اين اساس قويم لازم و اقدام در موجبات اختلال آن محاده و معانده با صاحب شريعت مطهره علي‌الصادع بها و آله الطاهرين افضل الصلوة والسلام و خيانت به دولت قوي شوكت است.»[23]

  آخوند خراساني نيز در جواب استفتايي در خصوص مجلس شوراي ملي نوشت:

«مفاد احكام صادره از احقر و ساير آقايان عظام دامت بركاتهم لزوم موافقت و تشييد همه مجلس محترم ملي شيدالله اركانه و نصر اعوانه است كه فعلاً در تهران در بهارستان منعقد است و بحمدلله موجب حفظ بيضه اسلام و حوزه مسلمين و رفع ظلم و تعديات و حصول مقاصدي است كه سالهاي سال آرزو و تمنا داشتيم و ساحت همين مجلس محترم اجل و ارفع و مبرا و منزه از التباس به اين مفاسد و اغتشاشاتي است كه مفسدين و مستبدين براي صرف قلوب علماي اعلام و مسلمين احداث و محض مغلطه و افترا به مجلس محترم نسبت داده و مي‌دهند و همچنين حكم به وجوب كفايي تعليم مشق نظامي و تأسيس مكاتب و احداث بانك ملي بر وجهي كه بر ورقه علي‌حده نوشته شده صحيح و از اين خدام شريعت مطهره صادر است.»[24]

 جواب آيت‌الله آقا شيخ عبدالله مازندراني به اين استفتا به مراتب تندتر بود. ايشان ضمن تأييد مجلس استناد مفاسد به مجلس از سوي بعضي از عالم‌نمايان را رد مي‌كرد.[25]

 آيت‌الله محمداسماعيل محلاتي در لايحه خود موسوم به رسالة اللئالي المربوطه في وجوب المشروطه كه از اسناد مهم فقهي ـ سياسي عصر مشروطه است و به تأييد آخوند خراساني و مازندراني نيز رسيده است، ضمن تبيين مفهوم مشروطيت، مفاهيم كليدي و نويافته‌اي چون مجلس، قانونگذاري، حريت و مساوات را تعريف مي‌كند. او مراد از حريت را، آزادي عامه خلق مي‌داند تا هيچ شخص باقوتي كه پادشاه باشد، نتواند به سبب قوه خود بر هيچ ضعيفي ولو كه اضعف عباد باشد، تحكمي كند و امر بي‌حسابي را بر او تحميل نمايد، مگر اينكه از روي قانوني باشد كه در مملكت جاري و معمولي است، و همه مردم از شاه و گدا، در تحت رقيت آن قانون، علي طريق التسويه داخل‌اند و حريت به اين معني، از مستقلات عقليه و از ضروريات مذهب اسلام است. و اين مطلب دخلي به رخصت در فواحش و اباحه منكرات شرعيه ندارد. چنانچه مغالطين و جنود شياطين در اين مقام به اذهان عوام داده‌‌‌اند.[26]

  لايحه محمداسماعيل مجتهد محلاتي نجفي كاملاً ناظر بر اشكالاتي است كه حاج شيخ فضل‌الله بر مشروطه وارد كرده بود. او با توضيح مفهوم مجلس، قانونگذاري، حريت و مساوات و مشروطيت در لايحه خود، مساوات را برابري همه مردم در برابر قانون دانست و از اين راه شبهات شيخ فضل‌الله را پاسخ داد.[27]

 علامه ميرزا محمدحسين غروي ناييني نيز كه آراي خود را در كتاب تنبيه الامه و تنزيه‌المله في لزوم مشروطيه الدوله المنتخبه لتقليل الظلم علي افراد الامه و ترقيه المجتمع در سال 1327ق در نجف منتشر كرد و آن را به تأييد دو مرجع بزرگ وقت، آيات آخوند ملامحمد كاظم خراساني و شيخ عبدالله مازندراني رساند، با اشاره به اصل مساوات، مي‌نويسد: دشمنان مشروطه، مساوات را چنان به صورت قبيحه جلوه داده‌اند كه نه تنها مسلمانان روي زمين بلكه قاطبين مليين[28] از آن بيزارند.[29]

 ناييني، معني درست مساوات را مسئوليت مساوي همگان در برابر احكام تغييرناپذير شرع اسلام دانست، نه از ميان بردن تبعيض ميان مسلمانان و نامسلمانان، و آزادي مطبوعات آشكارا مستلزم تعريف به شيوه‌اي است كه هر چيزي مخالف اسلام را مراد سازد.

  هر قانوني كه مجلس وضع كند بايد تنها مربوط به عرفيات يا موضوعهايي باشد كه پيش‌تر شرعيات دربارة آنها تصميم گرفته است. بنابراين تجاوزي به حقوق ويژه قانونگذاري خدا، پيامبر و امامان شمرده نمي‌شود. او نظر نوري در خصوص معارضه قانون مشروطيت با قرآن را بي‌اساس مي‌شمارد.

ج) روند شكل‌گيري نقد مشروعه‌خواهي

  مشروطه‌خواهان صلاي آزادي، مساوات، ترقي و تجدد را سردادند و پيشگام شدند. آنها راهي تازه پيش روي مردم گذاشتند و اين امر با خواسته‌هاي طبقات حاكم، نظام فئودالي و روحانيون وابسته سازگار نبود، براي پيشگامان روحاني مشروطه پرسشهاي زيادي مطرح بود از جمله: تحصيل نظم معاش و تنسيق امور دنيوي بر وجه اعتدال چه مزاحمت به امور عبادي يا سياسات شرعي و معتقدات اخروي دارد؟[30]

  اشكالات و انتقادات آنان بر حاج شيخ فضل‌الله نوري ابتدا در اين حد بود كه چرا وقتي واعظ متهم فاسدالعقيده‌اي در بالاي منبر نسبت به علما و پيشوايان و بزرگان دين مطالبي مي‌گويد، او در پاي منبر به سخنان او گوش مي‌دهد و عكس‌العملي نشان نمي‌دهد؟![31] نقد آنها از حاج شيخ در سطح انتقادهاي تند و زننده‌اي نبود كه امثال ناظم‌الاسلام در آثار خود منعكس كرده‌اند.[32]

 افرادي چون ناظم‌الاسلام ديدگاههاي افراطي عليه حاج شيخ فضل‌الله نوري را نمايندگي مي‌كردند و سرنوشت غيرقابل تحملي را بر وي رقم زدند. اما انتقاد علماي بلندپايه‌اي چون آخوند خراساني، معتدل‌تر بود.

 سيدمحمد طباطبايي و سيد عبدالله بهبهاني در ديدار با سيد احمد طباطبايي، برادر سيد محمد، و حاج ميرزا حسن مجتهد آذربايجاني، از علماي همراه حاج شيخ فضل‌الله نوري در جريان تحصن در شاه‌عبدالعظيم، گفتند: «حاج شيخ رياست مي‌خواهد، مرجعيت مي‌خواهد، البته مجلس نمي‌گذارد علما مانند سابق به ميل خود هر چه مي‌خواهند بكنند، اين است كه شيخ با اين ملاحظات به اين خيال افتاده و با مجلس ضديت مي‌كند و لكن صرفه ندارد.[33]

 شيخ محمداسماعيل محلاتي در رساله اللئالي المربوطه في وجوب المشروطه، از مهم‌ترين متون فقهي مشروطه كه پس از استبداد صغير تدوين يافت،[34] و به تأييد دو مرجع بزرگ نجف، خراساني و مازندراني، نيز رسيده و آن دو طي نامه‌اي، لايحه آقا شيخ محمداسماعيل مجتهد محلاتي را در بيان مقصود وافي و در رجوم وساوس شياطين و سلطنت فروشان اسلام مغتنم شمرده‌اند،[35] مخالفان را به دو دسته تقسيم مي‌كند: عده‌اي كه ضعف عقل و قلت علم داشتند و عده‌اي ديگر كه استقرار مشروطيت را موجب ضرر و زيان خود مي‌دانستند و نتيجه مي‌گيرد كه مبناي مخالفت اين دسته تسويلات نفسي بوده است كه به اسم ندبه بر دين بلند كردند تا مگر موجب ضديت مراجع و مجتهدين عتبات با مشروطيت گردد.[36]

 از اين لايحه كه در ششم محرم 1327 صادر شده است چنين برمي‌آيد كه مشروعه‌خواهان و مستبدين، مشروطيت و وجود مجلس شوراي ملي را در مملكت، منافي با مذهب اسلام و احكام قرآن معرفي مي‌كرده‌‌اند.[37]

 اين موضع‌گيريها از نظر محلاتي باعث اغراء به جهل و فريب بعضي از ضعفاء العقول جهال مي‌شد.[38]

د) نقدهاي اساسي علماي مشروطه‌خواه بر مشروعه

 گردانندگان هر يك از دو جريان در ابتدا نسبت به هم وفادار بودند و مايل به شكسته شدن حريم روحانيت نبودند. هر چند هميشه حق بحث و نظر درباره دست‌آوردهاي علمي را هر يك از طرفين براي خود محفوظ مي‌داشتند و مايل نبودند معايب يكديگر را نشر انجمن كنند. ولي رويارويي با جريان مشروطيت عكس‌العملهاي زيادي را در ميان علما به وجود آورد.

 به تدريج و با گذشت زمان، اشكالات و شبهات بيش از حد  مستبدين و مشروعه‌خواهان از مجلس و قانونگذاري و به طور كلي مشروطيت به حدي رسيد كه تمام همّ آخوند خراساني و ديگر بزرگان عتبات، معطوف به مراقبت از نهضت مشروطه و عملكرد مشروطه‌خواهان گرديد.

 تازه بودن مشروطه و شبهات بي‌اندازه مشروعه‌خواهان، گاهي مشروطه‌طلبان را در موضع انفعالي قرار مي‌داد. از اين رو بيشتر رسائل عصر مشروطه در مقام دفاع از مشروطه و در پاسخ‌گويي به شبهات علماي طرفدار مشروعه نوشته شده است و كمتر رساله‌اي در نقد تفكر حاكم بر مشروعه و مباني اجتهادي آن تدوين گشته است.

 رهبران روحاني مشروطه، ظهور برخي از پرسشها، تندرويها و انتقادات را طبيعي مي‌شمردند.[39] چون علماي طرفدار مشروطيت در مباني فقه سياسي اختلافات فاحشي با شيخ فضل‌الله، گرداننده اصلي مشروعه نداشتند، و در تقابل با او بيشتر به عرف جامعه و ديدگاه انقلابيون و مردم كوچه و بازار تمسك مي‌كردند و راهي جز مماشات با شرايط موجود نمي‌ديدند. در حقيقت جبر جامعه آنان را به آن سمت و حاج شيخ را به اين سمت مي‌كشاند.

 به طور كلي شبهات اساسي علماي مشروطه‌خواه بر جريان مشروعه‌خواهي را مي‌توان در چند عنوان زير خلاصه كرد:

1. تعبدگرايي افراطي

 اين دو جريان از هر حيث با هم اختلاف نداشتند، بلكه هر دو در حفظ بيضه اسلام، اهتمام به عزت اسلامي، و حقانيت ولايت ولي‌عصر، موضع مشتركي داشتند با اين حال مشروعه‌خواهان مردم را به فضاي سياسي و انديشه‌هاي اجتماعي نوپديد فرامي‌خواندند. در حالي كه توان لازم براي استخراج ديدگاههاي نو از سنت را نداشتند. تصلب و تعبدگرايي افراطي در سنت مانع افروخته شدن چراغ واقع‌بيني بود.

 سيداسدالله موسوي ميراسلامي معروف به خاقاني در محوالموهوم و صحوالمعلوم كه با مقدمه مرحوم آيت‌الله سيدمحمود طالقاني و در سال 1339ش توسط غلامحسين نور محمدي منتشر شده است، تعبدگرايي را بي‌ثمر مي‌داند و مي‌نويسد: «ديگر نمي‌توان با طرح مسئله تعبد، دين را نگاه داشت. امروز با اكتشافات خارق‌العاده ملزم هستيم تا برهان و دليل احكام صادره را به نوع بشر بفهمانيم و تعبير به تعبد در شرعيات، كافي در انبات و ترويج آنها نخواهد بود.»[40]

 خرقاني يكي از اشكالات اساسي علماي عصر خود را كه عموماً تفكري چونان مشروعه‌خواهان داشتند و يا خود در شمار مشروعه‌خواهان بودند، جبرگرايي و عبور از نظام علّي جهان براي بهينه‌سازي شرايط اجتماعي مي‌داند و مي‌گويد؛ آنها تقصير عمده توده را به خدا نسبت داده هميشه مردم را به دعا و زاري و ناله امر مي‌كنند... سالهاست كه دعا و زاري، فضاي عالم اسلام را پر كرده و مستجاب هم نمي‌شود. دليل ايشان اين است كه مردم بايد در بسياري از امور عمل بكنند و دعا در همه جا كاربرد ندارد.[41] او مشكل عمده را چگونگي تفكر علما مي‌داند كه برخي با قواي ستمگر سازش و برخي هم با نگارش آثار اختلاف‌انگيز اوضاع را بغض آلود كرده‌اند. جمعي هم ساكت و منزوي نشسته‌اند.[42]

 ايشان مي‌گويد حكومتها از دين بي‌خبر و با علوم بيگانه‌اند ولي تعجب از علماي اعلام است كه به چه دليل ساكت مانده‌اند؟ اين سكوت ذنب لايغفر است.[43] اين علما به وظيفه خود در تبيين ماهيت دين و احكام الهي عمل نكرده‌اند. از نظر آنان ما بايد بنشينيم و از خدا بخواهيم كه ولي عصر را بفرستد تا مفاسد را از بين ببرد و خود دست به اقدامي نزنيم؟

2. ناآگاهي نسبت به مقتضيات زمان و مكان

 از اشكالات اساسي مشروطه‌طلبان بر علماي مشروعه اين بود كه آنها توجه چنداني به دولتهاي ديگر و شرايط جهاني ندارند و به اختلال در امور مملكت اهميت نمي‌دهند.[44] در شرايطي كه كشورهاي اروپايي مراحل ترقي و تعالي را پشت سر مي‌گذاشتند و رفتارهاي ملوكانه، دولتمردان و اشراف و اربابان، افراد ايراني را تحقير مي‌كرد و قانون ميان مردم داوري نمي‌كرد.

 آيات عظام نجف و رهبران روحاني نهضت مشروطيت، مقتضيات عصر خود را متفاوت با اعصار پيشين مي‌يافتند و به اين منظور تفسير عصري از جامعه و حقوق انسان با توجه به مباني ديني ارائه مي‌دادند. آنها در پاسخ به اهالي همدان نوشته‌اند: «امروز عقلاي عالم متفق‌اند كه مقتضيات اين قرن مغاير با مقتضيات قرون سالفه است. هر دولت و ملتي در امور عرفيه و موضوعات خارجيه از قبيل تسطيح طرق و شوارع و تجهيز عساكر بريه و بحريه به طرز جديد و آلات جديد، و تأسيس كارخانجات كه سبب ثروت مليه است به وضع حاليه نكند و علوم و صنايع را رواج ندهند به حالت استقلال و حفظ جلالت انفراد مستمر نخواهد بود و بقاي بر مسلك قديمي جز اضمحلال و انقراض نتيجه نخواهد داد. پس تأسيس اين امور محترمه حفظ بيضه اسلام است.»[45]

 آنها براي حصول اطمينان مردم از جريان مشروطه يادآور شدند: «ما خودمان نيز در حقيقت سلطنت استبداد و سلطنت مشروطه تفكر تمام و غوررسي كامل نموده با ملاحظه سوابق اطلاعات كه از تعديات و بغاوت حكام جور و تجاوزات مباشرين امور ديواني داشتيم، اينك بسنجيديم و حالت حاليه ايران را در اين قرن با قرن سابق به دقت مقايسه كرديم متضح گشت كه اگر مسلك ظالمانه و طريقه غدارانه سابقه تغيير داده نشود عنقريب خداي ناكرده اين شعبه از سلطنت اسلامي مضمحل و منقرض خواهد شد. پس به مقتضاي تكليف شرعي كه برعهده داشتيم و در قيامت كبري از سكوت آن عذر نداشتيم، رفتار نموده آنچه متعلق به تأسيس دارالشورا و اجتماع هيئت جمعي از موثقين و متدينين بود، در خصوص كبري كليه و صغراي شخصيه مجلس دارالشورا نوشتيم.»[46]

  درة‌النجف نيز كه از مطبوعات حوزويان طرفدار مشروطيت در نجف اشرف بود هم‌زمان با انقلاب مشروطه و پديداري گروهها و ديدگاههاي گوناگون به تبيين مفاهيمي چون دمكراسي، اريستوكراسي، اشتراكي اجتماعي و غيره و نقد ديدگاه علماي عصر خود مي‌پردازد. در شماره 7 اين نشريه به تاريخ 1328 در مقاله يكي از علماي آن عصر كه نامش فاش نشده است و از مضمون مقاله به دست مي‌آيد كه از طرفداران مشروطه بوده، در نقد علماي جريان مخالف آمده است: اين جهال عالم‌نما ملتفت مقتضاي زمان نيستند. مگر قوه افكار و قلم ارباب جرايد و فلاسفه زمان را است كه گمرك بسياري بر اين احباس سامه ببندند تا در وطن ما فروشش موجب ضرر شود والا دخول اين مطالب كه با اذهان ملت مضاده تامه دارد منجر به هلاكت خواهد شد و سبب مي‌شود كه در اذهان بي‌علم چنان رسم شود كه اسلاميت منافي تمدن است.[47]

 در اين مجله، ضمن نقد كساني كه حريت را افسار گسيختگي دانسته‌اند مي‌نويسد:

«حال اين اشخاص به عينه حال مردمان جاهل و ملت غافل را ماند كه لفظ حريتي به گوش آنها خورده و كلمه آزادي در ذهن آنها جاي‌گير شود، ولي به هيچ‌وجه درك حقيقت و كنه ماهيت آن را نرسند و غير از اطلاق و رهايي انسان در مشتهيات بهيمه نفس، چيز ديگر نفهمند و در مقام مؤاخذه و مسئوليت هم به كلمه حريت متشبث شوند و مخل آسايش عمومي گردند. اين اشخاص هم، از شنيدن اينكه بايست تغييري در نظام هيئت جامعه دست دهد بناي اغتشاش را گذارده و با نظام عام دول عالم و كليه ادارات عموميه ملل دنيا صرف و متناقض مي‌باشند و طرد و تبعيد فرقه متفق عليه همه اصلاح‌خواهان و طرفداراي عالم انسانيت است.»[48]

3. بهره‌گيري از تهمتهاي ناروا

 در آغاز، شبهات برخي از مشروعه‌خواهان و مستبدين متوجه تهمتهاي ناروايي چون بابيت و بي‌ديني مشروعه‌طلبان بويژه وكلاي مجلس بود.[49] اين نوع تهمتها حتي متوجه چهره‌هاي معنوي چون آخوند خراساني نيز مي‌شد. آقا نجفي قوچاني شاگرد ديگر آخوند ملا محمدكاظم خراساني در كتاب سياحت شرق مي‌نويسد: بعضي از مستبدين معمم كه از خرمقدسين و مدلسين بودند، شيطنتها و سياستها و پوليتيكاتي كه ضد مشروطيين معمول مي‌دانستند كه جان و مال و عرض و آبروي بيچارگان را در محاصره انداخته بودند و از هيچ تهمت و بهتان و نسبت بابيت و ارتداد فروگذار نمي‌كردند و به آقاي آخوند نسبت مي‌دادند.

 آخوند و بزرگان ديگر نجف در نامه خود به اهالي همدان، ضمن اشاره به پيشينه مخالفت علماي مشروعه‌خواه با جريان مشروطيت و نهادهاي مشروطيت، نوشتند: «پس از آنكه جمعي از عالم‌نمايان چشم از شرع پوشيده سخط الهي را به رضاي مخلوقي خريدند و كليد جهنم را به كمر زدند، باكي از هيچ تهمت و افترا نخواهند داشت.»[50]

4. بازگشت به استبداد

 مهم‌ترين اشكال بر شيخ نوري اين بود كه ايشان طرحي نو ندارد و لازمه انديشه‌هاي فقهي وي بازگشت به همان رژيم استبدادي پيشين است. شيخ محمد حسين ناييني در كتاب تنبيه‌الامه و تنزيه‌المله نوشت: مخالفت با مشروطيت به ناچار به حمايت از استبداد مي‌انجامد و پشتيباني از استبداد بدعت است و بعضي از طرفداران مشروطه، قيد مشروعه را از حيله‌هاي درباريان دانسته‌اند.[51]

اما مشكل اصلي علماي مشروطه‌خواه در هم‌تنيدگي شريعت با سلطنت طي قرون گذشته بود و اين امر مفاسد زيادي را به وجود مي‌آورد. از جمله هيچ يك از طرفين مسئوليت خود را به عهده نمي‌گرفتند، ولي مشروطيت طرح نويي بود كه با محدود كردن قدرت شاه و اصالت دادن به حاكميت قانون و آزادي رأي دادن به آحاد جامعه، فرصت جديدي براي اعاده حق فراهم مي‌ساخت. هر چند اين طرح نيز مي‌توانست تلازمي با رويكرد به مباني سياسي و حقوقي غرب را به دنبال داشته باشد.

 ادعاهاي مشروطه‌‌خواهان نسبت به مشروعه وقتي بيشتر تقويت مي‌شد كه مردم مي‌ديدند آنها نسبت به سلطنت ادعايي ندارند، بلكه براي معارضه با مشروطيت از شئون سلطنت دفاع نيز مي‌كنند. شيخ فضل‌الله در نامه خود به آخوند كه متن آن در شماره 44 مورخ 19 جمادي‌الاول 1325 منعكس شده است، از او مي‌خواهد تا درباره مشروطيت سلطنت سخني نراند و خود نيز از محمدعلي شاه زياد تمجيد كرده است. اين در حالي بود كه امثال ناييني امتياز مشروطه نسبت به سلطنت مطلقه را مقصور و محدود مي‌دانستند ولي تصرفات سلطنت را زياده و اضعاف تا جايي كه بر هيچ حدي واقف و مقصور نمي‌باشد.[52]

 در نقطه مقابل، ناييني چون تصرفات مشروطه را تصرفات ولايي مي‌داند، معتقد است اين تصرفات مشروعيت مي‌يابد و از «اغتصاب و ظلم به مقام امامت و ولايت خارج مي‌شود».[53]

 اما مشروعه چون توأم با سلطنت است همراه با اغتصاب رداي كبريايي و اغتصاب ولايت و اغتصاب رقابت و بلاد و در نتيجه ظلم به ساحت اقدس احديت و ناحيه مقدسه امامت و ظلم درباره عباد است.[54]

  اما علماي مشروطه‌خواه كه به پشتيباني از مردم برخاسته‌ بودند در پي ايجاد مجلس قانونگذاري در عصر غيبت صاحب شريعت، براي جلوگيري از خودكامگي و ستمگري ارباب قدرت بودند. با اين حال آنان مشروطه را غير از شريعت مي‌دانستند و از اين رو منازعات علما در آن زمان مشهود شد. حاج شيخ عبدالله مازندراني در نامه خود به حاج ميرزا حسن مجتهد تبريزي كه با خشم از تبريز بيرون آمده بود و در نامه خود به نجف پيش از بدگويي از مشروطه‌خواهان گفته بود: بايد مشروطه مشروعه باشد، نوشته بود: «مشروطه مشروعه نمي‌شود.»[55]

 ناييني با برداشتي از اسلام كه توجيه كننده استبداد و حاكميت مطلقه است به شدت مبارزه مي‌كند. وي منكرين حريت و مساوات و شورا و قانون را كه درزيّ روحانيت مسلك‌اند و از جهل ملت به مقتضيات كيش و آيين خود سوءاستفاده مي‌كنند، شعبه استبداد ديني مي‌خواند و آنان را قواي ملعونه‌اي معرفي مي‌كند كه بعد از جهالت ملت به وظايف سلطنت و حقوق خود، از همه اعظم و علاجش هم به واسطه رسوخ در قلوب و محسوب بودن به لوازم ديانت از همه اصعب و در حد امتناع است.[56]

ناييني با متهم كردن روحانيون مشروعه‌خواه به دارا بودن انديشه استبداد معتقد بود. استبداد دو شعبه دارد، ديني و سياسي. كه هر دو مرتبط به هم و حافظ يكديگر و با هم توأم است.[57]

 به نظر او مبارزه با استبداد ديني و علاج شعبه استبداد ديني، مشكل‌ترين كارهاست. او مي‌گويد: «آن قواي ملعونه كه بعد از جهالت ملت، از همه اعظم و علاجش هم به واسطه رسوخش در قلوب، از لوازم ديانت محسوب بودن، از همه اصعب و در حدود امتناع است، همان شعبه استبداد ديني است.»[58]

 خرقاني نيز در رساله روح‌التمدن و هويت‌الاسلام خود به استبدادزدگي و استبدادگرايي جريان مشروعه‌خواهان اشاره كرده، مي‌نويسد: «از بيانات قاصره برخي روحانيت اقدس، اسلام را با استبداد و خودرأيي ملازم دانسته و جمعي از جهله اجانب (مثل كلاوسوين و كور و كرومر و غيرهم) نيز از روي بغض و عداوت، حقيقت اسلام را در نطقهاي خويشتن منافي تمدن گمان كرده به قلوب عامه نيز همين مضمون را اشراب كردند تا به حدي كه جمعي از متحدين تجديد نمايان هم اين تصورات افسون‌آسا را كه جز يك فهم سطحي بيش نبوده و نيست، حقيقت انگاشته، حتي يك قوه ضداسلامي در سلولهاي دماغي و كانكليونها و تزاريد طبقات مغز كلّه آنها ظهور يافته، بيانات هذيان‌آميز مدعيان را كه تهمت صرف بود، امر واقعي دانسته در مركز اسلام حملات متواليه به حومه شرع انور كرده، هدف سهام اعتراضاتش كردند.[59]

 نوري هر چند در استبداد صغير با هواداران استبداد همدست نبود، با اين حال جريان استبداد صغير سياستهاي پشت‌پرده بسياري از مشروعه‌خواهان را رو كرد. قضية في‌الواقعه نوشته ميرزا عبدالامير شيخ‌الاسلام تبريزي (چاپ ذي‌قعده 1327) گوشه‌اي از همدستي مشروعه‌خواهان و مستبدين را نشان مي‌دهد.[60]

 برخي از اشكالات علماي مشروطه‌خواه متوجه رفتار و سلوك دوگانه طرفداران مشروعه بود. آنها مي‌پرسيدند: «چرا آنان با بهره‌گيري از مغالطه‌ها و سفسطه‌ها فضاي علمي بحث را آلوده مي‌كنند؟! چرا برخي از مجتهدان، مداح مستبدين هستند؟ و در عين حال خود را عادل و مقدس مي‌دانند يا رفتن به انجمن ايالتي را تحريم مي‌كنند و مي‌گويند رفتن به انجمن حكم رفتن به ميخانه را دارد ولي خود به دربار مي‌روند و با دربارياني كه شريعت را استهزا مي‌كنند هم‌نشيني و مجالست دارند و مركز قشون استبداد مي‌شوند و از شاه پول و كمك دريافت مي‌كنند. چرا باعث ترويج عمل اشقيا مي‌شويد؟ چرا وقتي حقي بر آنها آشكار مي‌شود موضع خود را تعيين نمي‌كنند؟![61]

5. اثرپذيري از ديگران

 آخوند و رهبران ديگر مشروطه وقتي بي‌توجهي مشروعه‌خواهان به مسائل موردنظر خود را احساس كردند، با توجه به آثار زيان‌بار مخالفت آنها، اساس انتقادهاي مشروعه‌خواهان را تحريكات ديگران خواندند و در تلگراف خود با قاطعيت گفتند: «اهتمام در تشييد مشروطيت چون موجب حفظ دين است در حكم جهاد در ركاب امام زمان اروحنا فداه و سرمويي همراهي با مخالفين و اطاعت حكمشان در تعرض به مجلس خواهان، به منزلة اطاعت يزيد بن معاويه و با مسلماني منافي است.»[62]

ه‍ ) حركت تهاجمي به مشروعه‌خواهان و پيامدهاي آن

 طرفداران مشروعه كه به تدريج سنت را به ابزاري براي رسيدن به قدرت سياسي تبديل و از الزامات زمان و مقتضيات آن خود را دور نگهداشتند، اسباب برانگيختگي بيشتر راهبران روحاني مشروطه عليه خود شدند.

  آخوند خراساني و مازندراني پس از استبداد صغير، مواضع خود را بيش از پيش در بيان ماهيت مشروطيت روشن‌تر ساختند. مواضع آنها به تدريج حالت تهاجمي به خود گرفته بود. اين امر از طريق مكاتبات آن دو با علما و خطبا و نيز تشويق و ترغيب شاگردان خود به تدوين لايحه و رساله‌هاي علمي، دنبال مي‌شد.

پرهيز از دودستگي و هتك حرمت ارباب شرف، رهبران روحاني مشروطه را از عمل به مثل باز مي‌داشت. با اين حال آخوند خراساني در مكاتبات خود بويژه پس از استبداد صغير توصيه مي‌كرد كه «تصدي بعضي اشخاص كه به تجربيت حالشان معلوم و از جهالت و يا عدم ديانت چه مزخرفات و هفوات گفته و نوشته و تخم نفاق در قلوب مسلمانان كاشته و ساده‌لوحان را به گمان آنكه اساس مشروطيت اين‌گونه امور را مقتضي است منحرف ساختند، به كلي از وظايف منيعه رفيعه ممنوع خواهند داشت.»[63]

 هنگامي كه شيخ فضل‌الله نوري بر ضد مشروطه برخاست، طباطبايي و بهبهاني نوشتند كه نوري چون مخل به آسايش و مفسد است، تصرفش در امور حرام مي‌باشد.[64] و زماني كه مخالفت شيخ فضل‌الله فزوني گرفت، آخوند طي نامه‌اي توسط فرزندش شيخ را تهديد به صدور احكام سخت كرد. او نوشت: «محرمانه مستدعي [است] كه محض حفظ مقام خودتان و نوع علما و شرع انور، زياده بر اين بر ضد مجلس محترم اقدامي نفرموده، آنچه هم شده تدارك فرماييد تا به جايي منتهي نشود كه لامحاله بعضي احكام سخت از اين ناحيه مقدسه شرف صدور يابد.»[65]

  مخالفت شيخ فضل‌الله و موضع‌گيري علماي مشروطه‌خواه در برابر وي از يك طرف مقام رهبران روحاني مشروطه را در انظار كاست و خاطر آخوند و ديگر طرفداران مشروطه را از اين امر مكدٍّر كرد و از طرف ديگر مقاومت شيخ فضل‌الله، شاه قاجار را به ستيزه با توده دلير ساخت. آخوند در نامه خود به يكي از مدرسين تهران كه متن آن در شماره 105 مورخ 24 رجب 1325 حبل‌المتين چاپ شده است در ردّ روش و منش شيخ فضل‌الله نوري مي‌نويسد: «بله تفرد جناب حاجي شيخ [فضل‌الله نوري] در اين موقع بي‌محل افتاده، صدمه براي سلسله علما شد و عوام را جري و متهور كرد، اعتبار شخص خودشان را برداشتند.»

 از اين رو نگراني آخوند از نقار و شقاق بود و از دوستان و طرفداران خود مي‌خواست تا جاي ممكن ايشان را به همراهي دعوت كنند.

  مناقشات و سوءظنها سبب شد كه مشروعه و مشروطه مخاطبين خود را از دست بدهند. از آن پس بسياري از علماي شهرها به مكاتبات حاج شيخ فضل‌الله نوري اهميتي ندادند. به عنوان مثال در 12 و 20 صفر 1327 تلگرافهايي به امضاي شيخ فضل‌الله نوري و علي‌اكبر بروجردي خطاب به حاج ميرزا حبيب‌الله مجتهد و حاج ميرزا علي و ميرزا ابراهيم و ملا محمدعلي فاضل و متولي باشي از تهران ارسال شد مبني بر ضرورت جلوگيري از مقاصد غيرصحيح اشرار و مفسدين. ولي علي بن حبيب‌الله حسيني و محمدعلي فاضل، هر دو از علماي خراسان، در جواب نوشتند: «بحمدلله و المنه در ارض اقدس كسي در مقام شرارت نيست، كليه طبقات از علماي اعلام و وجوه اعيان و تجار و كسبه و غيرهم به موجب احكام مطالعه مبادي عاليه در انعقاد انجمن و مراسم مشروطيت اتفاق به كلمه واحده تشكيل انجمن و ترويج احكام شرعيه الهيه نموده‌اند. اصلاً كاري كه موجب خلاف قاعده يا بي‌نظمي باشد اتفاق نيفتاده، و چاره‌اي هم تصور نمي‌شود مگر به مساعدت و همراهي اولياي دولت.»[66]

در نقطه مقابل، مشروطيت نيز با در پيش گرفتن كج‌راهه قرباني مسائلي شد كه خود براي كنار زدن و حل آنها به وجود آمده بود. اين بود كه از دل  مشروطه بار ديگر استبداد سربرآورد.

منابع:

 

1. آقا نجفي قوچاني، محمدحسن، حياة‌الاسلام في احوال آية‌الملك العلاّم، تصحيح ر.ع. شاكري، تهران، نشر هفت، 1378ش.

2. جعفريان، رسول، سيد اسدالله خرقاني (روحاني نوگراي روزگار مشروطه و رضاشاه)، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامي، 1382ش.

3. خرقاني، اسدالله، محو‌الموهوم و صحو‌المعلوم، چ 1339ش.

4. درةالنجف، جزء چهارم و پنجم (غره رجب 1328 قمري).

5. رسائل مشروطيت، (18 رساله و لايحه درباره مشروطيت)، به كوشش غلامحسين زرگري‌نژاد، تهران، كوير، 1374ش.

6. شيخ‌‌الاسلام، ميرزا عبدالامير، دو سند از انقلاب مشروطة ايران،‌ تهران، توكا، 1356ش.

7. كرماني، ناظم‌الاسلام، تاريخ بيداري ايرانيان، به كوشش علي‌‌اكبر سعيدي سيرجاني، تهران،‌ بنياد فرهنگ ايران، 1346ش.

8. كسروي، احمد، تاريخ مشروطه ايران، تهران، اميركبير، 1354ش.

9. كفائي، عبدالحسين (مجيد)، مرگي در نور ‌(زندگي آخوند خراساني)، تهران، كتابفروشي زوّار، 1359ش.

10. مجموعه‌اي از: رسائل، اعلاميه‌ها، مكتوبات،... و روزنامة شيخ شهيد فضل‌الله نوري، ج 1، گردآوري محمد تركمان، تهران، رساله، 1362ش.

11. مجموعه‌اي از: مكتوبات، اعلاميه‌ها، ... و چند گزارش پيرامون نقش شيخ شهيد فضل‌‌الله نوري در مشروطيت، ج 2، گردآوري محمد تركمان، تهران، رسا، 1363ش.

12. مستوفي تفرشي، ميرزا نصرالله خان، تاريخ انقلاب ايران، تهران، كتابخانة ملك، خطي، ج 1، شم‍ 3819.

13. ناييني، محمدحسين، تنبيه‌الامه و تنزيه‌المله، به كوشش آيت‌آلله سيدمحمود طالقاني.

14. نجفي، موسي، حوزة نجف و فلسفه تجدد در ايران، تهران، مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران و پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي، 1379ش.

[1]. شبهات موردنظر ما اشكالاتي است كه مشروطه‌خواهان روحاني ضدغرب و منتقد نظام استبدادي بر اساس روشهاي اجتهادي خود نسبت به مشروعه مطرح كرده‌اند نه اشكالاتي كه جريانهاي ديگر مشروطه مثل مشروطه‌خواهان آزادي‌طلب و سكولار داشتند.

[2]. شيخ فضل‌الله سه موضع در مشروطه دارد: 1. وقتي مشروطه ضداستبدادي است، مشروطه‌خواه بوده است. 2. در جريان جنگ بين غرب‌گراها و اسلام‌گراها قايل به مشروطه مشروعه بود. 3. در مرحله سوم مشروعه غيرمشروطه را مي‌خواست.

[3]. ر.ك: جزوه‌هايي كه نوري درنيمه دوم سال .... از شاه عبدالعظيم صادر شده است.

[4]. مجموعه‌اي از: رسائل، اعلاميه‌ها، مكتوبات،... و روزنامه شيخ شهيد فضل‌الله نوري، ج 1، گردآوري محمد تركمان، تهران، رسا، 1362ش، صص 114 ـ 101؛ رسائل مشروطيت (18 رساله و لايحه درباره مشروطيت)، به كوشش غلامحسين زرگري‌نژاد، تهران، كوير، 1374ش، صص 168 ـ 147.

[5]. مجموعه‌اي از: رسائل...، ج 1، صص 100 ـ 55.

[6]. رسائل مشروطيت...، صص 146 ـ 101.

[7]. مجموعه‌اي از: رسائل...، ج 1، ص 137.

[8]. مستوفي تفرشي، ميرزا نصرالله خان، تاريخ انقلاب ايران، تهران، كتابخانه ملك، خطي، ج 1، شم‍ 3819، ص 26 و مابعد؛ رسائل مشروطيت...، ص 18.

[9]. ر.ك: رسائل مشروطيت...، ص 15.

[10]. كرماني، ناظم‌الاسلام، تاريخ بيداري ايرانيان، مقدمه، به كوشش علي‌‌‌اكبر سعيدي سيرجاني، تهران، بنياد فرهنگ ايران، 1346ش، ص 24.

[11]. همان‌جا.

[12]. همان، ج 1، صص 238 ـ 237.

[13]. رسائل مشروطيت...، ص 266.

[14]. آفانجفي قوچاني، محمدحسن، حياة‌الاسلام في احوال آية‌الملك العلاّم، تصحيح ر.ع. شاكري، تهران، نشر هفت، 1378ش، صص 26 ـ 23.

[15]. كرماني، تاريخ بيداري ايرانيان، مقدمه، ص 238.

[16]. همان‌جا.

[17]. همان، مقدمه، ص 239.

[18]. همان، صص 26 ـ 23.

[19]. همان، ص 24.

[20]. همان، صص 26 ـ 25.

[21]. همان، ص 27.

[22]. ر.ك: همان، صص 28 ـ 27.

[23]. همان، صص 29 ـ 28.

[24]. همان، صص 30 ـ 29.

[25]. همان، ص 30.

[26]. همان، صص 370 و 5.

[27]. همان، ج 5، ص 371.

[28]. منظور از مليين، منتسبان به شرايع ديگر است.

[29]. ناييني، محمدحسين، تنبيه‌الامه و تنزيه‌المله، به كوشش آيت‌الله سيد محمود طالقاني، ص 68.

[30]. همان، ص 268.

[31]. روايت سيد محمدعلي شوشتري به نقل: مجموعه‌اي از: مكتوبات، اعلاميه‌ها، ... و چند گزارش پيرامون نقش شيخ فضل‌الله نوري در مشروطيت، ج 2، گردآوري محمد تركمان، تهران، رسا، 1363ش، ص 212.

[32]. كرماني، ناظم‌الاسلام، تاريخ بيداري ايرانيان، ج 3، ص 325.

[33]. مجموعه‌اي از: مكتوبات، ...، ج 2، ص 219.

[34]. رسائل مشروطيت...، صص 550 ـ 487.

[35]. كرماني، تاريخ بيداري ايرانيان، ج 5، صص 372 ـ 371.

[36]. رسائل مشروطيت...، ص 490.

[37]. كرماني، تاريخ بيداري ايرانيان، ج 5، ص 367.

[38]. همان‌‌جا.

[39]. ر.ك: گزارش سيد محمدعلي شوشتري به نقل از: كرماني، تاريخ بيداري ايرانيان، ج 2، ص 214.

[40]. خرقاني، سيد اسدالله: محوالمرهوم و صحوالمعلوم، چ 1339ش، ص 23.

[41]. همان، ص 28.

[42]. همان، ص 32.

[43]. همان، ص 41.

[44]. رسائل مشروطيت...، صص 265 ـ 263.

[45]. آقانجفي قوچاني: حياة الاسلام في...، ص 50.

[46]. همان، صص 49 ـ 48.

[47]. نجفي، موسي، حوزه نجف و فلسفه تجدد در ايران، تهران، مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران و پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي، 1379ش، ص 496.

[48]. درة‌النجف، جزء چهارم و پنجم (غره رجب 1328 قمري).

[49]. ر.ك: پرسش اهالي همدان از آيات عظام نجف، كتاب: آقانجفي قوچاني، حياة‌الاسلام في احوال آية‌الملك العلاّم، صص 47 ـ 46.

[50]. همان، ص 49.

[51]. رسائل مشروطيت...، ص 354.

[52]. ناييني، تنبيه‌الامه و تنزيه‌المله، صص 48 ـ 47.

[53]. همان جا.

[54]. همان جا.

[55]. كفائي، عبدالحسين (مجيد)، مرگي در نور (زندگي آخوند خراساني)، تهران، كتابفروشي زوّار، 1359ش، ص 159.

[56]. همان، صص 125؛ 108، 62، 60 و 27.

[57]. ناييني، تنبيه‌الامه و تنزيه‌المله، ص 27.

[58]. همان، صص 125، 119، 62، 60، 10.

[59]. جعفريان، رسول، سيد اسدالله خرقاني (روحاني نوگراي روزگار مشروطه و رضاشاه)، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامي، 1382ش، ص 151.

[60]. ر.ك: شيخ‌الاسلام، ميرزا عبدالامير، دو سند از انقلاب مشروطه ايران، تهران، توكا، 1356ش.

[61]. رسائل مشروطيت...، صص 359 ـ 358.

[62]. كفائي، مرگي در نور...، ص 215.

[63]. كرماني، تاريخ بيداري ايرانيان، مقدمه، صص 239 ـ 238.

[64]. كسروي، احمد، تاريخ مشروطه ايران،‌ تهران، اميركبير، 1354ش، ص 528.

[65]. مجموعه‌اي از: مكتوبات، ...، ج 2، ص 46.

[66]. كرماني، تاريخ بيداري ايرانيان، ج 5، صص 564 ـ 563.




نظرات خوانندگان:
 
چنانچه نقدی یا نظری به اثر یا مطلب فوق دارید آن را بیان فرمایید.
نام:
نام خانوادگی:
پست الکترونیک:
متن پیام:

بازگشت به صفحه اول


 
 
 استفاده از مطالب اين سايت با ذکر منبع بلامانع است.
? Design: Niknami.ir