فروشگاه اینترنتی موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی

فصلنامه مطالعات تاریخی شماره 20
بهار ۱۳۸۷


قیمت: 2000 تومان


معرفی محصول

بیستمین شماره فصل‌نامه مطالعات تاریخی، ویژه بهار 1387 منتشر شد. این شماره حاوی مطالب متنوعی از تاریخ معاصر ایران است. نخستین مقاله «محرم در آیینه اسناد» نام دارد که خانم لاله فرزین‌فر آن را تدوین کرده است. پس از انتشار گزارشهای ساواک که بخشی از آنها حکایتگر حساسیتهای این سازمان نسبت به آیینها و مراسم مذهبی بود، روشن شد که این دستگاه امنیتی، ماه محرم را به عنوان دوره‌ای که می‌تواند خطرات سیاسی برای حکومت پهلوی داشته باشد ارزیابی می‌کرد و برای گذر از آن دستورالعملها و تمهیدات ویژه‌ای داشت. این حساسیت در اوایل سال 1342 به اوج خود رسید، چرا که مبارزه با سیاستهای اسلام‌زدایی رژیم پهلوی، روحانیت را به واکنشهای تندی واداشت و امام خمینی که بیش و پیش از دیگران این سیاستها را به باد انتقاد گرفت، درصدد بود از محرم این سال بیشترین بهره را علیه حکومت پهلوی ببرد. و عملاً نیز چنین شد و محرم سال 1342 تبدیل به خاطره‌ای تلخ و فراموش نشدنی برای محمدرضا پهلوی گردید. پاسخ قهرآمیز حکومت به امواج مخالفی که اوج گرفته بود، بسیار خونین بود؛ و آن چه بر جای گذاشت، شکافی عمیق و پرنشدنی بود که با گذشت زمان چنان عمقی پیدا کرد که در سال 1357 به فروپاشی همیشگی نظام شاهنشاهی در ایران انجامید. آنچه در این مقاله مورد اشاره قرار گرفته، نگاه و عملکرد رژیم پهلوی به ماه محرم با تأکید بر دو سال 1342 و 1343 است. دومین مقاله «بازخوانی حادثه مسجد فیل» نوشته آقای حسن شمس‌آبادی است. در مرور تاریخ شهر مشهد در دو دهه چهل و پنجاه شمسی، حادثه‌ای که در مسجد فیل رخ داد بسیار بااهمیت تلقی می‌شود. این حادثه را باید یکی از پی‌آمدهای قیام خونین 15 خرداد 1342 در مشهد دانست. سید عبدالکریم هاشمی‌نژاد یکی از روحانیان مبارز ساکن مشهد در مهرماه 1342 در حضور حدود هشت هزار نفر ـ که در مسجد فیل گرد آمده بودند ـ علیه سیاستهای حکومت پهلوی سخن راند، دستگیری امام خمینی را محکوم کرد و دولت اسدالله علم را به باد انتقاد گرفت. سخنرانی تند هاشمی‌نژاد به دستگیری او انجامید. اعتراضات بعدی مردم به بازداشت او موجب درگیریهایی بین مأموران مسلح و مردم شد که چندین زخمی و کشته به جا گذاشت. درخواست برای آزادی هاشمی‌نژاد موجب شد که او پس از سه ماه بازداشت آزاد شود. این مقاله ضمن بازگویی بخش کوچکی از مبارزات روحانیان و مردم شهر مشهد، رخداد مسجد فیل را با تکیه بر اسناد و خاطرات بازخوانی کرده است. سومین مقاله با عنوان «قرارداد 1919 و دیدگاههای ادیب پیشاوری» نوشته آقای علی ابوالحسنی (منذر) است. ادیب پیشاوری، ادیب و شاعر بزرگ قرن سیزدهم و چهاردهم هجری ایران است. او در پیشاور (واقع در پاکستان کنونی) به دنیا آمد و در دوران کودکی شاهد حوادث تاریخی بود که در نتیجه درگیری اهالی با انگلستان رخ داد و ادیب بسیاری از نزدیکان خود را از دست داد. او برای تحصیل به شهرهای گوناگون رفت اما در پایان در شهر مشهد اقامت کرد و به تکمیل آموزه‌های خود پرداخت. با این که در علوم دینی و یا علم ریاضی دانش آموخته‌ای برجسته بود اما رغبت او به شعر از او شاعری توانا ساخت، تا جایی که رشید یاسمی در وصف او گفت: «از لحاظ جامعیت و کمال فضل و احاطه بر علوم متنوعه و تتبع در ادبیات ایران و عرب، هیچ یک از شعرای معاصر را نمی‌توان برتر از وی شمرد.» اما ادیب از امور سیاسی دور نبود و حل مشکلات جوامع شرق را در ستیز با استعمار انگلستان جست‌وجو می‌کرد. از جمله واکنشهای او علیه اقدامات انگلیس، اعتراضات ادبی او علیه قرارداد 1919 و عاقد آن وثوق‌الدوله بود. در این مقاله ابتدا ادیب پیشاوری معرفی، دیدگاههای او نسبت به موقعیت جامعه‌ای که در آن می‌زیست بیان می‌شود؛ سپس به قرارداد تحمیلی 1919 ایران و انگلیس پرداخته و در نهایت مواضع ادیب پیشاوری با نمونه‌هایی از اشعار او ارائه می‌گردد. مقاله چهارم این شماره فصل‌نامه مطالعات تاریخی «پیوندهای تاریخ روزنامه‌نگاری ایران و هند» است که آقای سعید اسدی آن را نگاشته است. هندوستان کشوری است که در آن بیش از 60 هزار روزنامه و نشریه (به 123 زبان مختلف) منتشر می‌شود، روزانه 5 تا 6 رسانه نوشتاری جدید متولد می‌گردد و تعداد زیادی از مطبوعات دارای تیراژهای میلیونی هستند. پرخواننده‌ترین روزنامه جهان و پرتیراژترین روزنامه انگلیسی زبان جهان نیز متعلق به هند است. تاریخ مطبوعات ایران و هند به واسطه حضور و نفوذ زبان فارسی و هنر، فرهنگ و تمدن ایرانی ـ اسلامی در هند، به مدت هشت قرن با یکدیگر گره خورده و دارای فصول مشترکی هستند. اولین دستگاه تایپ فارسی در شهر کلکته ساخته شده و برای انتشار نخستین مطبوعات فارسی زبان جهان در آنجا به کار گرفته شده و این شهر یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های مطبوعات ایران در دوره قاجار بوده است. از سوی دیگر اولین دوره تاریخ روزنامه‌نگاری در هند نیز با زبان فارسی عجین گردیده و اندیشمندان آزادی‌خواه ایرانی از جمله سیدجمال‌الدین اسدآبادی و مؤیدالاسلام کاشانی سهم مهمی در نهضت استقلال هند داشته‌اند که بخش اعظم این نقش از طریق روزنامه‌نگاری بوده است. در این پژوهش ریشه‌های مشترک و پیوندهای تاریخی روزنامه‌نگاری مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته است. مقاله بعدی: «پاسخ به نامه سفیر» نوشته هدایت‌الله بهبودی است. پس از پایان جنگ جهانی اول و در پی اشغال بین‌النهرین توسط انگلیس، تلاشهایی برای قیمومت انگلیس بر این سرزمین صورت گرفت که با قیام مردم عراق به رهبری روحانیت شیعه روبه‌رو شد. فراز و فرود این قیام در کتابهای تاریخی از جمله کتاب «تاریخ حرکت اسلامی در عراق» نوشته عبدالرحیم الرهیمی یاد شده است. یکی از تلاشهای دولت اشغالگر انگلیس در بین‌النهرین تحمیل قراردادی بود که در صورت لغو قیمومت بتواند همان کارکرد را داشته باشد. این قرارداد در 10 اکتبر 1922 با ملک فیصل پادشاه عراق بسته شد. اما مخالفتهای صورت گرفته با آن به حدی بود که عراق را در وضعیتی مشابه با قیام 1920 قرار داد. نماینده عالی انگلیس در عراق برای مقابله با این وضعیت اقدامات متعددی صورت داد که از آن جمله بود تبعید دو روحانی (محمد خالصی‌زاده و سیدمحمد صدر) به ایران. این تبعید به فضای ضدانگلیسی در ایران دامن زد تا جایی که سرپرسی لورین سفیر انگلستان در تهران مجبور شد نامه‌ای به نخست‌وزیر ایران بنویسد و موضوع تبعید را تکذیب کرده، آن را یک مسافرت قلمداد کند! پس از انتشار نامه در روزنامه ایران آقای خالصی‌زاده پاسخی به آن داد که متن این دو نامه به علاوه مقدمه و حواشی حادثه منجر به فراهم شدن این مقاله گردید. مقاله بعدی «نیکوخواه یا رشیدی مطلق» نام گرفته و توسط آقای مظفر شاهدی به نگارش درآمده است. هرگاه از انقلاب اسلامی ایران و سیر حوادث آن که منجر به پیروزی در 22 بهمن 1357 شد سخنی به میان می‌آید، چاپ مقاله «ایران و استعمار سرخ و سیاه» در 17 دی 1357 به عنوان یکی از عوامل شتابزای انقلاب مطرح می‌شود. انتشار این مقاله در روزنامه اطلاعات چنان هیجانی برانگیخت که همواره امواج آن رو به رشد بود؛ و زمانی فروکش کرد که دیگر خبری از نظام شاهنشاهی در ایران نبود. پس از انقلاب به ویژه زمانی که پژوهشهای تاریخی درباره علل و اسباب پیروزی انقلال اسلامی شکوفا شد، پرداختن به این مقاله، این که در چه شرایطی، توسط چه کسی و یا با توصیه کدام مقام نوشته و چاپ گردید تبدیل به یکی از موضوعات مورد علاقه پژوهشگران شد. در سالهای اخیر و بر اساس خاطرات منتشر شده، نام «فرهاد نیکوخواه» به عنوان نویسنده این مقاله که اسم مستعار «رشیدی مطلق» را برای آن انتخاب کرده بود، مطرح گردیده است. در این مقاله نویسنده ضمن بررسی زندگی فرهاد نیکوخواه که یکی از عناصر مهم در توجیه و تثبیت عملکرد حکومت پهلوی به شمار می‌رود، انتساب مقاله یادشده به او را مورد بررسی قرار می‌دهد. مقاله بعدی فصل‌نامه «جایگاه حقوقی نیروهای آمریکا در ایران» است که ترجمه و تعلیقات آن توسط آقای محمد کریمی صورت گرفته است. در منابع داخلی موضوع کاپیتولاسیون از موضوعاتی است که مورد توجه بسیار بوده و درباره‌اش مطالب متنوعی نگاشته شده است. اما دیدن این موضوع از منظر یک آمریکایی می‌تواند برای بسیاری تازگی داشته باشد. آمریکاییها عموماً بر این باورند که ملت برتر جهانند و اساساً در ذهنشان پذیرفتنی نیست که دولت دیگری آنها را ولو در خاک خودش، مورد بازخواست قرار دهد. این باور در میان سیاستمداران این کشور هم وجود دارد. نگاهی به فعالیتهای گروه‌های اجتماعی و مذاکرات کنگره در این باره، که بخشی از آنها در این مقاله آمده، نشان می‌دهد که از دید این سیاستمداران قوانین بین‌المللی در کنار قوانین آمریکا یا دیده نمی‌شوند و یا در صورتی به کار گرفته می‌شوند که منافع آمریکاییها را تأمین کنند. تحمیل «موافقتنامه‌های جایگاه حقوقی نیروها» به کشورهای میزبان نیروهای آمریکایی نمونه‌ای از این دست است که تا چندی پیش کشور ما نیز یکی از قربانیان آن بود. آخرین مقاله این شماره فصل‌نامه مطالعات تاریخی «معرفی و نقد کتاب سازمان مجاهدین خلق، پیدایی تا فرجام (1384 ـ 1344)» است که آقای سیدمجتبی عزیزی آن را نوشته است. «کتاب سازمان مجاهدین خلق؛ پیدایی تا فرجام (1384 ـ 1344)» توسط مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی چاپ شد و خیلی زود به چاپ سوم رسید. این کتاب سه جلدی جامع‌ترین اثری است که تاکنون درباره تاریخ چهل ساله سازمان مجاهدین خلق که اینک در فهرست سازمانهای تروریستی قرار گرفته منتشر شده است. بازتاب کتاب در این مدت چه در ایران و چه در خارج کشور گسترده و قابل توجه بوده است. ضمن معرفی بخشهای مختلف کتاب به نکاتی توجه و آنها را مورد ارزیابی قرار داده است: جامعیت کتاب، استناد، خلأها، ناهماهنگیها، نقاط ضعف، فروج از بحث، تکرار مطالب و موضوعاتی از این دست. این کتاب در زمستان 1384 در سه جلد و 2228 صفحه منتشر شد. استقبال فراوان باعث شد که در پاییز 1386 به چاپ دوم و بهار 1387 به چاپ سوم برسد. و این در حالی است که همه مطالب آن در سایت www.psri.ir با قابلیت بر گرفتن، در اختیار مخاطبان علاقه‌مند قرار دارد. واپسین بخش فصل‌نامه «سندهای بدون شرح» است. سندهای بدون شرح این شماره از فصل‌نامه مطالعات تاریخی را به گزیده‌ای از اسناد مشهورترین سرمایه‌دار بهایی مسلک ایران، یعنی «حبیب‌ ثابت پاسال» اختصاص داده‌ایم. در این اسناد از منظر سازمان اطلاعات و امنیت دستگاه پهلوی، علت رشد او از شغل رانندگی تا ریاست بر تلویزیون و شرکتهای بزرگ تجاری بیان شده است. طبیعی است که این نکات در کتاب خاطرات حبیب ثابت که مشحون از سخت‌کوشی او برای طی مراحل ترقی است، خبری یافت نمی‌شود. تسهیلات منحصر به فرد حکومت از یک سو، و تصاحب اموال «شوقی ربانی» که با تقلب و پشت هم‌اندازی ثابت و هم‌ردیفان او صورت گرفت، از او سرمایه‌داری کم رقیب ساخت. اگر سند واپسین را که نشانگر سوداگری او در مواد مخدر است، نادیده بگیریم، و نیز هموار کردن راه رشد بهاییان در پیکره حکومت پهلوی را از طریق بازگذاشتن مجاری کسب ثروت و برخورداری از امتیازهای ویژه، موضوعی پیش گفته بدانیم، بی‌رحمی بهاییان متنفذ ـ و در اینجا ثابت پاسال ـ نسبت به اموال و داراییهای رهبران فرقه خود، از نکات ناگفته‌ای است که یکی از اسناد مشروحاً درباره آن سخن می‌گوید.