موسسه مطالعات و پژوهش هاي سياسي

انقلاب اسلامی و جریان های سیاسی

1217 بازديد   

 شناخت جامع و درست تحولات فكری، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی ایران، به‌ویژه در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی، از نیازهای اساسی نسل كنونی است. شناخت صحیح مسائل سیاسی و فرهنگی و تحلیل درست از وقایع هر جامعه، بدون شناخت جریان‌های فكری و سیاسی ممكن نیست. در این مقاله، به ارائه گزارشی مختصر از جریان‌های فكری سیاسی دینیِ فعال پس از انقلاب اسلامی می‌پردازیم كه در فضای تفكر و فرهنگ جامعه، نقش‌آفرینی می‌كنند و موثرند. البته در این مقاله می‌توانستیم احزاب و جناح‌ها و گروه‌های سیاسی و اجتماعی دیگری را نیز طی جریان‌شناسی، معرفی کنیم؛ ولی از آن‌جا كه روی‌كرد و مواضع سیاسی‌شان، بر مواضع فكری و فرهنگی‌شان غلبه دارد و از سویی دیگر، غالب این احزاب و گروه‌ها، بن‌مایه‌های فكری جدی و ثابتی ندارند و مبانی فكری‌شان متزلزل و تابع شرایط و جو و اقبال جامعه است، از پرداختن به كل جریانات و احزاب سیاسی صرف نظر شده است


1. جریان تجددگرای دینی:
جریان تجددگرا(روشن‌فکری) دینی تلاش می‌کند دین را با علم مدرن و عقلانیت امروز، هم‌خوان و هم‌گرا و سازگار نشان دهد. درواقع، غالب طرفداران این جریان، عقل امروز بشری و علم مدرن را اصل گرفته و مقوله دین را با آن می‌سنجند و درصدد مدرن‌ساختن دین هستند. سردم‌داران این جریان در دوران معاصر را می‌توان مهندس مهدی بازرگان، دکتر علی شریعتی و دکتر عبدالکریم سروش نامید که در افکار هر یک، افت و خیزهایی وجود دارد و هر کدام دوره‌های مختلف تحول فکری داشته‌اند. افراد این جریان دارای مشترکات و تمایزاتی هستند که مشترکات آن‌ها عبارتند از:
1) قرائتی از دین ارائه می‌کنند تا به عقل مدرن نزدیک شود. به‌عنوان مثال، مهندس بازرگان با تفسیر علم‌گرایانه، درصدد تبیین آموزه‌هایی دینی بر می‌آید و حتی احكام طهارت را نیز با همین دیدگاه در كتاب «مطهرات در اسلام» مورد بحث قرار می‌دهد.
2) در فهم سنتی از دین، تردیدآفرینی می‌کنند و در جاهایی آن را کم‌ارزش می‌شمارند. حاملان اندیشه سنتی دینی را مورد انتقاد خود قرار می‌دهند و گاهی آن‌ها را تخطئه می‌کنند که روحانیت، بالاترین مصداق آن است.
اما اختلافات این جریان هم با همدیگر زیاد است که عبارتند از:
1) تفاوت در نوع نگاه به دین: روی‌کرد مهندس بازرگان، علمی- تجربی است. مهندس بازرگان با تفسیر علم‌گرایانه از دین، درصدد ارائه فهم عقل‌پذیر دین بود. دكتر شریعتی درصدد نزدیك‌كردن مفاهیم دینی با مفاهیم علوم انسانی بود و سروش هم درصدد سازگاری آن با لیبرالیسم و دموكراسی غربی است.
2) روی‌کرد ایدئولوژیک یا غیر ایدئولوژیك به دین: دكتر شریعتی تلاش زیادی می‌کند که دین را در قالب یک مکتب منسجم و نظام پیوسته ارائه دهد و می‌گوید: اگر اسلام در فرهنگ بیاید، انحطاط پیدا می‌کند، ولی اگر در قالب ایدئولوژی درآید، قوی‌تر می‌شود. سروش این روی‌كردِ دکتر شریعتی را قبول ندارد و از مخالفان جدی ایدئولوژیک‌کردن دین است و آن را مخرب می‌داند. منازعاتی از قبیل این‌كه دین، مبدأ خشونت است یا خشن جلوه دادن دین، از این تفاوت نگاه نشأت می‌گیرد.
3) نوع نگاه به غرب: دکتر شریعتی منتقد جدی غرب و تجددگرایی است و در این خصوص سخن‌رانی‌های بسیاری دارد. دکتر سروش و مهندس بازرگان با ضد غربی بودن مخالفند. بازرگان تا حدودی ضعیف‌تر، اما سروش به‌شکل علنی‌تری غرب را می‌ستاید و شیفتگی به غرب در این دو مشاهده می‌شود.
4) عدالت: عدالت از کلیدواژه‌های مهم سخنان دکتر شریعتی است. او به شدت عدالت‌خواه و ظلم‌ستیز است، ولی در آثار و اندیشه‌های بازرگان و سروش، این عامل کم‌رنگ و كم‌جلوه است. بازرگان بیش از عدالت به آزادی و سروش بیش از عدالت، به آزادی و دموکراسی می‌پردازد. سروش حتی درصدد توجیه برخی مظالم جوامع غربی و استعماری در جوامع مسلمان و مستعمره به بهانه برقراری دموکراسی است.
5) دموکراسی: شریعتی، دموكراسی را مدل مطلوب حكومت نمی‌داند و از منتقدان جدی دموكراسی غربی است. اما سروش و بازرگان شیفته دموکراسی (به مفهوم غربی آن) هستند و آن را مطلوب می‌دانند.
7) فلسفه و عرفان: شریعتی، منتقد فلسفه اسلامی است و سروش در ابتدا نه، اما به‌تدریج منتقد آن می‌شود. سروش در ابتدا و تا اواخر دهه شصت، شیفته فلسفه اسلامی، به‌ویژه فلسفه صدرایی، است، اما كم‌كم از منتقدان جدی این فلسفه می‌شود و آن را ناكارآمد می‌داند. در خصوص عرفان، شریعتی و سروش به آن تمایل دارند، اما دو مورد اخیر نزد بازرگان جایی ندارد. بازرگان نگاهی علم‌گرایانه، خشك، ریاضی و مهندسی نسبت به مسائل دارد. گرایش عارفانه شریعتی در كتاب «هبوط در كویر» و گرایش‌های سروش در شرح و تفسیر مثنوی مولوی و «قصه ارباب معرفت» و غالب مباحث ایشان، نمود بارزی دارد.
فضای دهه 1350 كشورمان به‌شدت متأثر از اندیشه‌های دکتر شریعتی بود و درواقع دکتر شریعتی، سهم به‌سزایی در بازسازی دین نزد جوانان دارد كه آن‌ها را به‌سمت انقلاب سوق می‌دهد. خیلی از واژه‌هایی كه شریعتی ابداع كرد، بازسازی‌هایی از سنت بود و به فهم مشترك جامعه ما تبدیل شد مانند ثار، قیام، جهاد، روشن‌فكر مسؤول، روشن‌فكر متعهد، خون، عدالت، مساوات، آخوند درباری و... . اگرچه شریعتی قبل از پیروزی انقلاب اسلامی درگذشت، ولی اثرات زیادی روی انقلابیون و دانشجویان گذاشت و هم‌چنان بعد از گذشت سال‌ها، یکی از محبوب‌ترین چهره‌های دانشگاهی بین جوانان و دانشجویان است.
بی‌شك سروش یكی از تأثیرگذارترین چهره‌های روشن‌فكری پس از انقلاب اسلامی است. انتشار «قبض و بسط تئوریك شریعت»، سرآغاز نگرش تازه وی بود. در یك نگاه كلی، بنیادهای راه‌بردی اندیشه سروش را می‌توان اصول زیر دانست:
1) تكیه بر عقلانیت و روش علمی؛
2) ایجاد و ترویج روی‌كرد سكولاریستی در دین؛
3) تأكید بر كثرت‌گرایی(پلورالیسم) دینی؛
4) ستایش لیبرال‌دموكراسی و دموكراسی غربی؛
5) عصری‌شدن دین؛
6) بومی‌كردن اندیشه‌های نسبیت معرفتی پوپر، تعدد قرائت‌ها و هرمنوتیك گادامر و نظرات نصر حامد ابوزید درباره وحی و نبوت.
در قرائت سروش از دین، غالباً دین به نفع مقولات جدیدی چون آزادی، دموكراسی، حقوق بشر، كثرت‌گرایی و... تفسیر می‌شود و در صورت لزوم هم ابایی ندارد كه برخی از احكام شریعت به نفع آن مفاهیم كنار زده شود.
حتی عده‌ای از محققان معتقدند که یکی از علل گرایش دانشجویان به سروش، این بود که فکر می‌کردند سروش راه شریعتی را ادامه می‌دهد. حاشا وکلّا! سروش نه اعتقادی به راه شریعتی دارد و نه مثل او نسبت به جامعه تعهد دارد و در مقابل ظلم و بی‌عدالتی اجتماعی و شکاف طبقاتی احساس مسؤولیت می‌کند و نه هم‌چون شریعتی از شریعتی برخوردار است. غالب منتقدان شریعتی، وی را فردی صادق، دل‌سوز و دغدغه‌مند می‌دانند كه به‌خاطر عدم آشنایی كامل و عدم بینش صحیح اسلامی و تاثیرپذیری از برخی مبانی غربی به‌واسطه تحصیل در غرب، اشتباهاتی را مرتكب شد، ولی انتقادات بسیار جدی‌تری به سروش وارد می‌كنند و وی را کسی می‌دانند كه درصدد حذف دین است. سروش را كسی می‌دانند كه در زیر لفافه دین و خصوصاً مثنوی معنوی، درصدد تحقق نیات خاص خود است و مواضع ده ساله اخیر وی، این مطلب را بر همگان آشكار كرده است. نكته مهم درباره عمل‌كرد دكتر سروش این است كه نقدهای وی عمدتاً معطوف به نقد اسلام سیاسی و ساختارهای بنیادی نظام جمهوری اسلامی از جمله ولایت فقیه است.
از دیگر چهره‌های این جریان می‌توان مجتهد شبستری و مصطفی ملكیان را نام برد. محمد مجتهد شبستری(متولد 1315، شبستر) پس از شهیدبهشتی، به مدت نه سال مسؤول مركز اسلامی هامبورگ آلمان بود كه به‌شدت از اندیشه تعدد قرائت‌ها و هرمنوتیك گادامر آلمانی متأثر است. وی در سال 1376، كتاب «هرمنوتیك، كتاب و سنت» را منتشر كرد و در سال‌های بعد، كتاب‌های «ایمان و آزادی»، «نقدی بر قرائت رسمی از دین» و «تأملاتی در قرائت انسانی از دین» را انتشار داد كه هر كدام به‌نوعی به مسأله هرمنوتیك پرداخته است. مصطفی ملكیان(متولد 1335، شهرضا) از صاحب‌نظران فلسفه غرب و هم‌چنین فلسفه اسلامی است كه بسیاری از آرای فكری او هم‌چون دین حداقلی(حضور حداقلی دین در جامعه و سیاست)، قرائت اندیشه‌های متعدد از دین و ترویج سكولاریسم با افكار سروش و مجتهد شبستری هم‌خوانی دارد. مهم‌ترین دیدگاه و دغدغه او، پروژه معنویت یا دین عقلانیت‌یافته! است. عده‌ای معتقدند كه تئوری‌پردازی او در حوزه معنویت(معنویت از هر نوعی و هم‌چنین عدم توجه به شریعت)، بستر را برای ورود جریان‌ها و فرقه‌های معنویت‌گرای شرقی و غربی مهیا ساخته است و معنویتِ مد نظر وی را معنویت شرقی از جنس معنویت بودایی می‌دانند. شاید بتوان كتاب «راهی به رهایی؛ جستارهایی در عقلانیت و معنویت»را مهم‌ترین كتاب ملكیان در این حوزه دانست. آثار ترجمه یا ویراستاری‌شده اخیر وی، كه عمدتاً از سوی نشر نگاه معاصر منتشر می‌شود، می‌تواند نمایانگر خط فكری این روشن‌فكر باشد.
مطالعه کتاب‌هایی مانند «آسیب‌شناسی دین‌پژوهی معاصر»(عبدالحسین خسروپناه)، «جریان‌شناسی سیاسی در ایران»(علی دارابی)، «جریان‌ها و جنبش‌های مذهبی سیاسی ایران سال‌های 1357-1320»(رسول جعفریان)، «رویارویی با تجدد» و «گفتمان مدرنیته؛ نگاهی به برخی جریان‌های فکری معاصر ایران»(عبدالله نصری) و «دین‌اندیشان متجدد»(محمدمنصور هاشمی)، شناخت مناسبی از این جریان ارائه می‌دهد.

2. جریان شِبهِ مذهبی:
یكی از جریان‌هایی كه در 150 سال گذشته در ایران به صورت جدی و تشکیلاتی شكل گرفته و قالب‌های مختلفی پیدا كرده است، جریان مذهب‌سازی‌ها یا ترویج مذهب‌های عام دیگر در ایران است. این جریان تلاش می‌كند كه فهم جدیدی از دین ارائه کند كه گاهی حتی متناقض با برخی آموزه‌های دین و شریعت اسلامی است، مانند تصوف و عرفان‌ها و معنویت‌های جدید. تصوف در اسلام سابقه گسترده‌ای داشته و هنوز هم طرفداران خود را دارد و پس از جنگ و هم‌زمان با شکاف طبقاتی در دوران موسوم به دوران سازندگی، بیش‌تر هم شده است. جریان تصوف سنتی هم شكل‌های معتدل و افراطی دارند. نقطه اشتراك آن‌ها، تأكید بر بُعد باطنی و معنوی دین و بهای کم دادن به احكام ظاهری و شریعت و تحقیر آن‌هاست. البته میزان این كم بها دادن به احكام شریعت، بین حلقه‌های مختلف متصوفه بسیار متفاوت است.
صوفیه عمدتاً دین‌ستیز نیستند، اما یا فقه‌ستیزند یا مرجع‌ستیز؛ یعنی یا می‌گویند: كاری به فقه نداشته باشید، یا می‌گویند: احكام فقهی را قبول داریم(حتی وضو می‌گیرند، نماز می‌خوانند، احكام و مناسك عبادی را انجام می‌دهند) ولی مرجعیت را قبول ندارند و به‌جای آن، از پیر یا قطب پیروی می‌کنند. آن‌ها می‌پندارند انسان با همین معنویت و سلامت روح و نفس می‌تواند به كمال برسد.
انحرافات فراوانی را می‌توان برای این فرقه‌ها برشمرد. اما مهم‌ترین ایراد صوفیان این است که نسبت به دین اسلام، دیدگاه گزینشی دارند. مشكل دیگر، تساهل و تسامح افراطی و به تعبیر دقیق‌تر، اباحی‌گری است. سِماع و غنا و آسیب‌های اخلاقی و انحرافات جنسی و فاصله‌گرفتن از شریعت نیز زاییده این انحراف بنیادین است. ایراد دیگر این فرقه‌ها در دوره معاصر، بهره‌برداری استعمار از تصوف است، چنان‌كه پاره‌ای از اقطاب دراویش حتی به جرگه فراماسونری پیوسته‌اند یا با جریان‌های طاغوتی هم‌سو بوده‌اند.
فرقه‌های عرفانی جدید هم که در این دو دهه اخیر، به‌ویژه پس از جنگ تحمیلی، به علت وجود خلأ معنویت و شکاف عمیق طبقاتی در جامعه شكل گرفته و در کشور طرفدارانی پیدا كرده‌اند، در این دسته قرار می‌گیرند. از جمله آن‌ها، عرفان‌های شرقی و غربی مانند عرفان‌های هندویی، بودایی و سرخ‌پوستی است. از مشخصه‌های عرفان‌های شرقی، فردگرایی بدون توجه به جامعه است و عموماً بر نوعی مراقبه و تمركز تأکید می‌کنند، نظیر آثار اوشو و کریشنامورتی. در عرفان‌های سرخ‌پوستی، توجه به كهانت و سحر و جادو موج می‌زند. غالب کتاب‌های نویسندگان آمریکای لاتین در حوزه ادبیات مانند كتاب‌های پائولو كوئیلو، به‌دنبال ترویج این تفكرات هستند.

3. جریان‌های ضد تبعیض:
جریان دیگر، جریان ضد تبعیض‌های قومی- نژادی است كه با توجه به تنوع قومیت‌ها در ایران احساس می‌كنند حقوق‌شان رعایت نمی‌شود. ضد تبعیض‌های جنسیتی معمولاً به‌صورت گروه‌های فمینیستی، خود را نشان می‌دهند. فمینیسم در ایران طیف‌های متنوعی دارد و حتی در بین برخی مذهبی‌ها هم طرفدار دارد. آزادی در زندگی خانوادگی، تحقیر خانواده، فرزندمحوری و نفی شدید مردمحوری، دفاع از حقوق زنان و انتقاد به احکام فقهی شریعت در حوزه زنان، مهم‌ترین مشخصه‌های این جریان است.
امروزه، جریان فمینیستی در كشور ما و دیگر جوامع اسلامی هم رواج پیدا كرده و گاه تحت عنوان «فمینیسم اسلامی» نیز از آن یاد می‌شود. آن‌ها گاهی به روش‌ها، رفتارها و برخی حقوق زنان و تفاوت‌های موجود در احكام فقهی میان زن و مرد، اعتراض می‌كنند و به این احكام اشكال می‌گیرند و به تعبیر برخی، مصداق «نُؤمن ببعض و نكفر ببعض» هستند. اگر دیدند دنیای امروز، لیبرالیسم را قبول دارد، می‌گویند: فمینیست‌ها هم باید لیبرالیسم را قبول كنند و حتی اگر لیبرالیسم با اسلام تعارض داشته باشد، باید اسلام را كنار گذاشت. آن‌ها به‌‌قدری اسلام را قیچی می‌كنند كه فقط نوعی معنویت از آن باقی بمانَد، كه آن معنویت را بودایی‌ها و هندوها هم دارند. فمینیست‌های جامعه ما، که بیش‌تر در نشریات و مطبوعات زمینه‌سازی می‌کنند، در سال‌های اخیر فقط به چند مسأله حقوقی اكتفا نكرده‌اند، بلكه در مسائل سیاسی ـ اجتماعی دیگر نیز وارد شده‌اند که نمونه بارزش، اغتشاشات بعد از انتخابات دهم ریاست‌جمهوری بود.
فعالیت این جریان در جامعه باعث شد که برخی مراکز تحقیقاتی در حوزه علمیه و نهادهای فرهنگی در این زمینه شکل بگیرند که از جمله آن‌ها مرکز مطالعات و تحقیقات زنان حوزه علمیه قم و شورای اجتماعی فرهنگی زنان(وابسته به شورای‌عالی انقلاب فرهنگی) است که آثار خوبی در زمینه خانواده، حقوق زنان و نقد فمینیسم منتشر کرده‌اند.

4. جریان سنت‌گرایی:
در صد سال گذشته، جریان تجدد، جریان مقتدر و فعالی بوده است و به‌مرور و در دهه‌های اخیر شاهد یك جریان ضد تجدد در غرب و به تَبَعِ آن در ایران هستیم. مشترکات این جریان عبارتند از: نامطلوب‌دانستن تمدن غربی، قائل‌بودن به اخلاق و معرفت دینی، توجه به معنویت، توجه به مشتركات ادیان مختلف، خردگریزی و نقد عقلانیت مدرن.
مهم‌ترین گروه ضد تجدد در غرب، سنت‌گرایان یا جریان «حکمت خالده» یا «خرد جاودان» است که ظهور جهانی داشته و در كشور ما نیز در یکی دو دهة اخیر، ظهور و بروز قابل توجهی داشته است. این جریان تا حدودی به جریان دینی نزدیك است. اصول سنت‌گرایی را می‌توان در پنج محور مطرح کرد:
1)وحدت متعالی ادیان؛
2) کثرت‌گرایی(پلورالیسم) دینی؛
3) گرایش به عرفان و تصوف؛
4) انتقاد از غرب و دنیای مدرن
5) اعتقاد به علم و هنر قدسی.
رنه گنون، فریتهوف شوان، مارتین لینگز، تیتوس بورکهارت، آناندا کومارا سوامی و... از شخصیت‌های جهانی این جریان فکری‌اند كه البته اكثرشان مسلمان شده‌اند. در ایران، دکتر سید حسین نصر، نماینده شاخص این تفكر است که در مجامع علمی جهانی نیز مشهور است. افرادی كه غالباً در انجمن و موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران حضور دارند مثل دكتر غلامرضا اعوانی، دكتر بابك عالی‌خانی، دکتر محمود بینای‌ مطلق، دکتر هادی شریفی و... از دیگر هواداران این جریان در ایران هستند.
در دو گزاره می‌توان دیدگاه واقعی این جریان را بیان كرد:
1) روح ادیان واقعی (مثل ادیان ابراهیمی و ادیان شرقی هم‌چون هندویی و بودایی)، یکی است و در آن اختلاف نیست. به همین دلیل است كه از این جریان به «وحدت متعالی ادیان» هم یاد می‌شود. آن‌ها کثرت ادیان را تجلیات الهی می‌دانند و غالباً آن‌چه را که به‌عنوان کثرت ادیان مطرح می‌کنند، اعم از ادیان آسمانی و زمینی است که ادیان و آیینی چون بودائیسم، هندوئیسم، تائوئیسم، کنفوسیوس و آیین‌های سرخ‌پوستی و بومی مناطق مختلف را شامل می‌شود.
2) روح دین، همان بخش معنویت و قدسیت است.
این جریان با این دو اصل و از همین زاویه، به نقد مدرنیته می‌پردازند و بر این گزاره تأکید می‌کنند که تجدد، باعث شده است تا انسان از روح دین یعنی قدسیت، فاصله بگیرد. لذا معتقدند علم جدید و تكنولوژی جدید و توسعه جدید، از قدسیت فاصله یافته است.
جریان سنت‌گرایی، جریانی است كه چندان به بُعد اجتماعی اسلام اهمیت نمی‌دهد و عمده دغدغه‌شان بر بُعد معنویت اسلام است. شخص سنت‌گرایی مانند دکتر نصر هم، با این‌كه به‌‌شدت به میراث كهن اعتقاد دارد، فلسفه ملاصدرا را می‌پذیرد، با این ‌همه می‌بینیم كه او مسؤول انجمن حكمت و فلسفه شاهنشاهی و در مقطعی رئیس دفتر فرح، همسر محمدرضا شاه پهلوی، است و بدین ترتیب، هیچ درگیری‌ای با عمل‌کرد شاه نداشت و با رژیم شاهنشاهی نیز همراه بود.
اشكال جدِی‌ای كه به این جریان وارد می‌دانیم، این‌ است که فقط بُعد معنویت اسلام را معرفی می‌كنند و از بُعد اجتماعی اسلام غافلند و همواره به‌دنبال ترویج تصوف اسلامی هستند، که در آن آموزه‌هایی چون جهاد و شهادت را نمی‌توان سراغ گرفت و آن‌ها را به خودسازی و محاسبه نفس تقلیل می‌دهند. چنین روی‌کردی باعث شده است که در مورد تهاجم کشورهای استعمارگر و اشغال سرزمین‌های اسلامی، سکوت پیشه کنند و اعتراضی به این روی‌کرد کشورهای استعماری نداشته باشند. البته دكتر نصر، كتاب‌های بسیار ارزشمندی دارد كه در سال‌های اخیر از سوی ناشران مختلفی چون دفتر نشر و پژوهش سهروردی، سروش، قصیده‌سرا، و مهرنیوشا و... منتشر شده است. از مترجمان برجسته آثار دكتر نصر می‌توان دكتر ان‌شاءالله رحمتی و دكتر سید حسن حسینی(رئیس سابق دانشکده صدا و سیما) را نام برد.
از مهم‌ترین آثار سنت‌گرایان می‌توان «بحران دنیای متجدد»، «سیطرة کمیت» و «نگرشی به مشرب باطنی اسلام و آیین دائو»(رنه گنون)، «شناخت اسلام»(فریتهوف شوان)، «جهان‌شناسی سنتی و علم جدید» و «کیمیا: علم جهان، علم جان»(تیتوس بورکهارت)، «گوهر و صدف عرفان اسلامی»(مارتین لینگز)، «معرفت و معنویت»، «دین و نظم طبیعت»، «معرفت و امر قدسی»، «قلب اسلام» و «نیاز به علم مقدس»(سید حسین نصر) را نام برد. برخی، کتاب «معرفت و معنویت» نوشته دکتر نصر را بهترین کتاب در معرفی جریان سنت‌گرایی می‌دانند. البته اخیراً انتشارات حكمت، زیر نظر دكتر حسین غفاری، از شاگردان فلسفه استاد شهید مطهری و استاد فلسفه دانشگاه تهران، درصدد ترجمه و نشر آثار سنت‌گرایان برآمده است كه تاكنون چند جلد از آثار رنه گنون و كومارا سامی را ترجمه و منتشر كرده است.

5. جریان فردیدی
جریان ضد تجدد دیگر در ایران، جریان موسوم به هایدگری‌های ایران یا فردیدی‌هاست. دکتر سیداحمد فردید، بنیان‌گذار و مروج اصلی این نحله در ایران است. مارتین هایدگر، فیلسوف برجسته آلمانی، در نقد غرب و به تبع آن، در نقد مدرنیته، جایگاهی خاص دارد و دکتر فردید نیز بسیار تحت تاثیر آراء اوست. زیرا اولاً، زبان تفکر نقد مدرنیته را به‌خوبی تدوین کرد و ثانیاً تفکر «آماده‌گر» را رواج داد تا آیندگان بتوانند از مدرنیته عبور کنند. كسانی چون دكتر داوری اردکانی، دكتر محمد مددپور، داریوش شایگان و داریوش آشوری(كه دو شخص اخیر بعدها به فردید وفادار نماندند و از منتقدان جدی استاد سابق‌شان شدند)، جلال آل احمد (كه در ابتدای کتاب «غرب‌زدگی» مطرح می‌كند كه این تعبیر را از فردید وام گرفته‌ام)، دكتر محمد رجبی(فرزند استاد علی دوانی و رئیس موسسه فرهنگی اكو)، سید عباس معارف(حکیم و موسیقی‌دان)، یوسف‌علی میرشکاک(شاعر و منتقد)، محمدرضا جوزی، بهروز فرنو(رئیس كنونی بنیاد فرهنگی فردید) و دكتر شهریار زرشناس و... از شاگردان فردید هستند.
احمد فردید( متولد1291ش، یزد) تحصیلات دانشگاهی را در آلمان و فرانسه در رشته فلسفه ادامه داد و بیش‌تر از همه، از فلسفه هایدگر استفاده كرد. وی با استفاده از فلسفه هایدگر ـ كه نقد علم و تكنولوژی غرب بود ـ پایه‌ای ایجاد كرد. درواقع، فلسفه فردید، نقد فلسفه غرب بود. فردید عمیقاً دغدغه فلسفی داشت و لذا می‌كوشید پایه‌های فلسفی غرب‌زدگی و غرب‌ستیزی را مطرح كند. دكتر فردید اجازه نمی‌داد بحث‌ها و درس‌هایش ضبط و چاپ شود و بدین جهت به «فیلسوف شفاهی ایران» معروف شد. وی بسیار نقاد و حتی بدبین بود و خیلی از روشن‌فکران دینی مانند بازرگان، شریعتی، مطهری، سروش و... از تیغ شمشیر نقد فلسفی او سالم عبور نكردند. استاد مطهری بنا به گفته فرزندش، وی را كفرشناس خوبی و نه اسلام شناس خوبی، می‌دانست. آل احمد هم متأثر از دكتر فردید، با روش ادبیات و نقد ادبیات‌گونه به نقد غرب می‌پرداخت و كتاب «غرب‌زدگی» را نوشت.
یكی از شخصیت‌های برجسته این جریان، دكتر رضا داوری اردكانی است که كتاب‌هایش، بسیار قابل تأمل و عمدتاً در نقد تفکر غرب است. ایشان هم، مثل فردید، یك فیلسوف نقّاد است. دیگر چهره بارز این جریان، دکتر محمد مددپور است که کتاب‌های بسیاری نوشت و در زمینه فلسفه هنر و نقد مدرنیته، آثار فراوانی به جای گذاشت. این جریان، به فلسفه ملاصدرا و ابن‌سینا نگاه مثبتی ندارند؛ چون معتقدند آن‌ها از فلسفه یونان استفاده كرده‌اند. این گفتمان غرب‌ستیز، با غرب یونان باستان و فلسفه آن به‌شدت مخالف است و لذا فلسفه‌هایی مثل فلسفه اسلامی كه از یونان باستان استفاده كرده‌اند، طبیعتاً مورد مهر و محبت این گفتمان قرار نخواهند گرفت. چنان‌كه دكتر داوری و دكتر مددپور هم مخالفت خود را با فلسفه صدرایی اعلام كرده‌اند. البته یکی از شخصیت‌های هوادار این جریان که تعلق خاطر جدی به این جریان و جریان سنت‌گرایی دارد، استاد اصغر طاهرزاده در اصفهان است که به فلسفه صدرایی توجه ویژه دارد و آثار فراوانی در نقد غرب و مدرنیته با این نگاه جدید دارد که «علل تزلزل تمدن غرب»، «گزینش تکنولوژی از دریچه بینش توحیدی» و «فرهنگ مدرنیته و توهم» از جمله آثار اوست که از سوی انتشارات لب‌المیزان اصفهان منتشر شده است.
به نظر جریان فردیدی، علم و صنعت و تكنولوژی غرب با فرهنگ اومانیستی غرب در هم تنیده‌ شده است، لذا باید غرب را دربست پذیرفت یا رد كرد. البته اخیراً نگاه‌های متعادل‌تری از خود ارائه می‌کنند و تأملات خوبی را فراروی انسان‌ها قرار می‌دهند. از مهم‌ترین آثار این جریان فکری می‌توان به «دیدار فرهی و فتوح آخرالزمان»(سید احمد فردید)، «مفردات فردیدی»(دیباج)، «اوتوپی و عصر تجدد»، «انقلاب اسلامی و وضع کنونی عالم»، «شمه‌ای از تاریخ غرب‌زدگی ما» و «شاعران در زمانه عسرت»(رضا داوری اردکانی)، «حکمت دینی و یونان‌زدگی در عالم اسلام»، «خودآگاهی تاریخی» و «درآمدی بر سیر تفکر معاصر»(محمد مددپور)، «مبانی نظری غرب مدرن»(شهریار زرشناس) اشاره کرد.

6. جریان مكتب تفكیك
حدود هشتاد سالی است كه پاره‌ای از دانش‌وَران حوزه دین، با ارائه دیدگاهی، درصدد تفكیك فلسفه و عرفان از معارف دینی برآمده‌اند. آن‌ها مدعی‌اند كه با اتكا به آموزه‌های قرآن و اهل بیت(ع)، حكمتی ناب و خالص ارائه داده‌اند كه این نوع برداشت در سال‌های اخیر به «مكتب تفكیك» مشهور شده است. این جریان را میرزا مهدی اصفهانی و آیت‌الله شیخ مجتبی قزوینی در حوزه مشهد راه‌اندازی كردند و حضرات آیات مروارید، میرزاجوادآقا تهرانی، فلسفی، سیدجعفر سیدان و استاد محمدرضا حکیمی از دیگر چهره‌های این تفکر هستند. غالب صاحب‌نظران کنونی این جریان، عنوان مكتب تفكیك را نمی‌پذیرند و آن را مكتب معارفی اهل بیت(ع) معرفی می‌كنند و به نام‌گذاری استاد محمدرضا حكیمی، بر این جریان، انتقاد دارند.
مكتب تفكیك بر این باور است كه شناخت عقلانی و عرفانی را باید از شناخت دینی، تفكیك كرد و دین را به دور از این دو نگرش و به‌شكلی خالص دریافت. ادعای مدافعان این مكتب آن است كه خود به حقایق وحیانی دست یافته‌اند و از این منظر، به نقد فلسفه و عرفان می‌پردازند تا حریم دین را از آن‌ها بپیرایند. بدین‌ترتیب، این جریان خودش را جریان خالص فرهنگ اسلامی می‌داند و با مبانی فلسفی امام‌خمینی(ره) و حكمت صدرایی و عرفان ابن عربی، نه تنها موافق نیستند، بلكه در تضاد جدی هستند. البته برخی از چهره‌های این جریان با حركت سیاسی ـ اجتماعی حضرت امام(ره) تقابلی نداشتند مانند آیت‌الله شیخ‌مجتبی قزوینی و بعد از انقلاب نیز همراه امام(ره) بودند، مثل مرحوم آیت‌الله میرزاجوادآقا تهرانی، زاهد معروف، که در دوران جنگ تحمیلی، چندین‌بار در مناطق جنگی و حتی در خط مقدم جبهه حضور پیدا كرد. اما همین جریان از مخالفان اصلی جلسات تفسیر عرفانی سوره حمد امام(ره) بودند كه پس از پنج جلسه، امام(ره) ناچار شد آن را تعطیل كند.
نظریة مكتب تفكیك معتقد است كه ما باید همه معارف و دانش‌ها را از قرآن و احادیث بگیریم و اخذ دانش از غیر مذهب اهل بیت(ع)، جایز نیست. نكته قابل توجه، این است كه بزرگان این مكتب، تفسیر یكسانی از روش‌شناسی فهم دین ندارند؛ چنان‌كه برخی از آن‌ها به‌شدت فلسفه‌ستیزند، دسته‌ای فلسفه‌گریز و در عین ‌حال برخی از آن‌ها نیز معلمان و منتقدان فلسفه اسلامی‌اند، اما غالب آن‌ها فلسفه‌ستیزند و مخالفت آشكاری با بنیان‌های فلسفه دارند. معاد جسمانی یكی از مهم‌ترین محل نزاع‌های فكری این جریان با پیروان و شارحان حكمت صدرایی است. از چهره‌های شاخص و معتدل کنونی این جریان می‌توان استاد محمدرضا حكیمی و آیت‌الله سید جعفر سیدان در مشهد را نام برد. «اعجاز القرآن»، «مصباح الهدی»، «ابواب الهدی»، «معارف قرآن» و «معرفه العلم»(میرزا مهدی اصفهانی)، «بیان الفرقان»(شیخ مجتبی قزوینی)، «عارف و صوفی چه می‌گویند؟»، «میزان الطالب» و «بحثی در فلسفه بشری و اسلامی» (میرزا جوادآقا تهرانی)، «مكتب تفكیك»، «اجتهاد و تقلید در فلسفه» و «معاد جسمانی در حكمت متعالیه»(استاد محمدرضا حكیمی) برخی از مهم‌ترین آثار منتشرشدة این جریان و بیان‌گر آرا و نظرات آن‌هاست. البته كتاب‌هایی نیز اخیراً در نقد این مكتب منتشر شده‌اند كه «رویای خلوص»(سید حسن اسلامی) و «از انجمن معارف تا انجمن حجتیه»(محمدرضا ارشادی‌نیا، شاگرد دروس فلسفه استاد سیدجلال‌الدین آشتیانی در مشهد)، از جملة آن‌ها محسوب می‌شوند.

7. جریان انجمن حجتیه
این انجمن یك تشكل مذهبی است كه هدفش مبارزه با بهائیت است. رهبری آن را از سال 1332 ه.ش، شیخ محمود ذاكرزاده تولایی، معروف به شیخ محمود حلبی در اختیار داشت كه در نهضت ملی‌شدن صنعت نفت نیز فعال بود. دغدغه اصلی این انجمن، مبارزه با بهائیت بود كه توانست در دوران پهلوی جوانان زیادی را به تشكیلات خود جذب كند. شاید بتوان گفت كه این انجمن، در مقطعی، قوی‌ترین تشكیلات نیروهای مذهبی بود كه چون در سیاست دخالت نمی‌كرد، توانست در سراسر كشور فعال شود و طمع نیروهای امنیتی و اطلاعاتی رژیم پهلوی را به خود جلب کند و از این طریق توانستند در این شبكه مذهبی نفوذ و اقدامات نیروهای انقلاب به رهبری امام(ره) را در بین توده مذهبی جامعه، كم‌اثر کنند.
این انجمن پس از انقلاب، سه گروه شدند: گروهی به انقلاب پیوستند، عده‌ای نسبت به آن بی‌تفاوت بودند و گروهی نیز در برابر آن صف‌آرایی كردند. ترویج روحیه فردگرایی و غفلت از بُعد اجتماعی و سیاسی اسلام، ترویج معنویت و مهدویت و اسلام بی‌خطر و خنثی، غفلت از نقش رژیم پهلوی و آمریكا در ترویج بهائیت و این‌كه دشمنان اصلی این‌ها هستند و بهائیت چیزی جز وسیله دین‌زدایی آن‌ها نیست و... باعث شد كه انتقادات تندی از سوی روحانیان انقلابی و در رأس آن امام‌خمینی(ره)، نسبت به این تشكیلات وارد شود. شیخ‌محمود حلبی پس از این انتقادات، تشكیلات را در سال 1362 ملغی اعلام كرد، ولی برخی نیروهایش تشكیلات را حفظ كردند و به فعالیت زیرزمینی خود ادامه دادند. این جریان كه در شناخت دشمن اصلی اشتباه كرده بود و توجه فراوانی به حفظ ظواهر شریعت و سنت مسلمانان داشت، هم‌چنان رگه‌هایی از فعالیت آن در جامعه سنتی و تأثیرگذاری بر علمای سنتی حوزه مشهود است. آن زمان بهائیت محور مبارزه بود و این بار وهابیت! فارغ از این‌كه این دولت آمریكاست كه زمینه را برای فعالیت وهابیون آماده می‌كند و علمای وهابی بدون اذن دولت وابسته عربستان سعودی، هیچ كاری از پیش نمی‌برند و هر دو با چراغ سبز آمریكا، برای جلوگیری از نفوذ اسلام ناب محمدی(ص) و تفكر انقلاب اسلامی و امام‌خمینی(ره) در جهان اسلام، فعال شده‌اند. سكوت در مقابل تجاوز رژیم صهیونیستی به مردم غزه و ناصبی‌دانستن مردم فلسطین، ضریب ویژه دادن به درگیری شیعیان و سنیان پاكستان و مخالفت با وحدت سیاسی و استراتژیك شیعه و سنی، از دیگر مولفه‌های جدید این تفكرِ در حالِ دگردیسی است. شاید بتوان گفت بخشی از حامیان قمه‌زنی و تحریك علما در صدور فتوا برای حفظ و ترویج این حرکت خرافی، از نیروهای این جریان هستند.
از نخستن كتاب‌های منتشرشده در افشای ماهیت و عمل‌كرد این انجمن و ارتباط برخی مسؤولان ارشد آن با ساواك و رژیم پهلوی، می‌توان كتاب «در شناخت حزب قاعدین»( نوشته عمادالدین باقی) را نام برد كه نویسنده‌اش در دهه هفتاد، از نظراتش برگشت و از خدمات شیخ‌محمود حلبی تقدیر كرد. «جریان‌شناسی انجمن حجتیه»(انتشارات وثوق قم)، «از انجمن پیروان قرآن تا انجمن حجتیه»(نوشته حیدر رحیم‌پور ازغدی، انتشارات طرح فردا) و «از انجمن معارف تا انجمن حجتیه»(انتشارات بوستان كتاب قم) از جمله كتاب‌های مفید در نقد این جریان مذهبی است.

8. جریان دفتر فرهنگستان علوم اسلامی
جریان فرهنگستان علوم اسلامی(آكادمی علوم اسلامی)، در اوایل انقلاب، در قم تاسیس شده بود. این مركز علمی، توسط حجت‌الاسلام سیدمنیرالدین حسینی الهاشمی، فرزند‌ آیت‌الله آقا سیدنورالدین حسینی الهاشمی، از مراجع تقلید شیراز که فعالیت‌های علمی و سیاسی و اجتماعی زیادی هم داشت، در قم پایه‌گذاری شد. استاد سیدمنیرالدین حسینی كه در تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی هم نقش داشته و از شاگردان امام(ره) و هم‌مسیر با نهضت ایشان بوده است، در تئوری‌سازی و نظام حكومت اسلامی تأملات فراوانی داشت و مبانی فلسفی صدرایی را در عرصه نظام‌سازی برای انقلاب اسلامی، شكل‌گیری انقلاب فرهنگی واقعی و حضور حداكثریِ دین در زمینه‌های مختلف، ناكارآمد می‌دانست. او معتقد بود باید فلسفه جدیدی ابداع كنیم. وی با تأملات فراوان، فلسفه‌ای ابداع می‌كند و بر اساس آن، به تبیین نظام ولایت فقیه و هم‌چنین یك نظام سیاسی ـ اجتماعی می‌پردازد و مبنای فلسفی جدیدی ارائه می‌دهد. البته این طرح، هنوز یك جریان مدون، دقیق و نظام‌مند نیست، و بعضی از مباحثی را كه مطرح می‌كنند، شاید فقط خودشان دقیقاً می‌دانند كه چه می‌خواهند بگویند. به نظر برخی پژوهش‌گران، بسیاری از مباحث ایشان در حد ادعا- اما ادعایی قابل تأمل- هستند و نیاز به پژوهش جدی و فراوان و تجربه محدود اجتماعی و سیاسی دارند. استاد سیدمنیرالدین، شخصیتی خوش‌فكر، نظام‌ساز، تئوری‌پرداز و صاحب نظریه بود ولی اجل فرصت ادامه تحقیقات و تجربه در اجتماع را به او نداد. ایشان در سال 1379 درگذشت. هم‌اكنون این جریان را حجت‌الاسلام سید محمدمهدی میرباقری هدایت می‌كند. از دیگر شخصیت‌های دفتر فرهنگستان علوم اسلامی، می‌توان حجج اسلام علی‌رضا پیروزمند، عبدالعلی رضایی، جعفر حسینیان، مصطفی جمالی، صدوق، جعفرزاده و... را نام برد. «تولید علم دینی»، «توسعه اسلامی»، «نقد مدرنیته و غرب» و «احیای تمدن اسلامی» از جمله دغدغه‌های این جریان فكری است كه باعث شده است در سال‌های اخیر، مراكز علمی و پژوهشی و هم‌چنین دانشجویان زیادی به این جریان امید ببندند.
غالب منشورات این دفتر، به‌صورت محدود و داخلی، تكثیر و توزیع شده است كه غالب سخنان استاد سیدمنیرالدین شیرازی و سیدمحمدمهدی میرباقری، از جمله آن‌هاست. «نهضت تولید علم از منظر فرهنگستان علوم اسلامی»(جعفرزاده)، «تحلیل تكنولوژی و ماهیت آن» و «مهندسی تمدن اسلامی، الزامات و موانع»(رضایی)، از جمله آثار اعضای هیات علمی این جریان است كه تا حدی بیان‌گر تفكرات این جریان علمی و مذهبی است.

9. جریان حوزه و روحانیت:
امتیاز این جریان نسبت به موارد دیگر، اتصال تاریخی طولانی با مردم است. هم‌چنین با توجه به دینی‌بودن مردم، روحانیت این امتیاز را دارد كه امكان تاثیرگذاری بر مردم را داشته باشد. اثرگذاری جریان‌های دیگر معمولاً كُند و زمان‌بَر است. تجربه تاریخی ثابت كرده است چنان‌چه فاصله‌هایی بین جریان‌های اجتماعی با روحانیت و مرجعیت ایجاد شود، در صحنه عمل، منتهی به عقیم‌شدن اجتماع و بروز انحرافات جدی در جامعه خواهد شد. البته این جریان هم در درون خود دارای طیف‌های زیادی است. در مباحثی چون نظام سیاسی، رفتار سیاسی، نقش زن در اجتماع، دانش‌های جدید، نحوه مواجهه با غرب و دستاوردهای آن، میراث كهن ملی، و... شاهد اختلافاتی در این جریان هستیم. شاید بتوان این جریان در دوره معاصر را به سه دسته تقسیم كرد:

الف) جریان انقلابی
شروع جدی این جریان را می‌توان فعالیت‌های امام‌خمینی(ره) و ارائه نظریه ولایت فقیه از سوی ایشان دانست. این جریان به‌شدت قائل به حضور اجتماعی و سیاسی دین است و از منتقدان جدی عزلت‌نشینی علما و سكوت حوزه در قبال مسائل جامعه و جهان است تا بدان‌جا كه امام‌خمینی(ره) در این راستا، برای حضور دین در جامعه و تشكیل جامعه اسلامی، با حكومت ضد دین پهلوی به مبارزه برخاست و نهایتاً موفق به تشكیل حكومت اسلامی شد. این جریان عمدتاً توسط یاران و شاگردان امام(ره) و برخی شاگردان درس فلسفه و تفسیر علامه طباطبایی(ره) مانند شهیدمطهری، شهیدبهشتی، شهیدمفتح، شهیدباهنر، و حضرات آیات خامنه‌ای(رهبر معظم انقلاب)، منتظری، موسوی اردبیلی، فاضل لنكرانی، ابراهیم امینی، مصباح یزدی، نوری همدانی، جوادی آملی و... در حوزه های علمیه و سراسر كشور تبیین و تبلیغ می‌شد. البته تنوع و تكثر در این جریان هم فراوان است، ولی ویژگی مشترك همه آن‌ها اعتقاد به حضور سیاسی و اجتماعی دین در جامعه و توجه به جامعیت و همه ابعاد دین است. اگرچه هم عده‌ای از آن‌ها مانند آیت‌الله منتظری نتوانست تا آخرِ خط با این جریان بمانَد و با این‌كه از شاگردان برجسته امام و به تعبیر خودِ امام(ره)، به‌نوعی حاصل عمرشان محسوب می‌شدند، از قافله انقلاب باز ماند و جریان انقلاب را همراهی نكرد و از بسیاری از مواضع گذشته‌اش عدول كرد كه خود ماجرایی عبرت‌آموز برای همگان است. شاگردان برجسته فلسفی علامه طباطبایی در این جریان مانند استاد شهید مرتضی مطهری، آیت‌الله مصباح یزدی و آیت‌الله جوادی آملی از فلسفه ملاصدرا در ساختن نظام اجتماعی بهره گرفتند كه برخی از محققان از آن‌ها به جریان نوصدرایی تعبیر می‌كنند. مثلاً استاد مصباح یزدی در كتاب «جامعه و تاریخ در قرآن»، از فلسفه ملاصدرا، در ساختن مبانی فلسفی جامعه‌شناسی و علوم اجتماعی بسیار استفاده می‌كند. موسسه آموزشی و پژوهشی امام‌خمینی(ره)، به ریاست استاد مصباح یزدی، پژوهش‌گاه علوم و فرهنگ اسلامی(زیر نظر دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم كه به تعبیر رهبر معظم انقلاب، نماد روشن‌فكری حوزه علمیه قم است)، پژوهش‌گاه فرهنگ و اندیشه اسلامی(به ریاست حجت‌الاسلام صادقی رشاد) و مركز تحقیقاتی اسراء(زیر نظر استاد جوادی آملی) و... مهم‌ترین مراكز ترویج و تبیین این جریان در حوزه‌های مختلف علوم اسلامی و علوم انسانی هستند. هر كدام از این مراكز، قابلیت بررسی جداگانه دارند كه مجالی برای پرداخت به فعالیت‌های آن‌ها در این مقاله نیست.
ب) جریان سنتی
این جریان تمایل به نقش‌آفرینی و حضور سنتی روحانیت در جامعه دارند و غالباً بدان بسنده می‌كنند. شاید بتوان امثال آیت‌الله گلپایگانی در ایران و آیت‌الله خویی در عراق را از چهره‌های شاخص این جریان دانست. غالب شاگردان برجسته این اساتید نیز از شیوه و مشی اساتید خود پیروی كرده و چندان تمایل به حضور اجتماعی و سیاسی همه‌جانبه دین در جامعه ندارند. همین امر باعث شده است تا تأثیرگذاری فراوانی بر بدنه سنتی جامعه و حوزه داشته باشند. هم‌اكنون نیز نمایندگان این جریان را می‌توان آیات عظام صافی گلپایگانی، مرحوم آیت‌الله میرزا جوادآقا تبریزی، وحید خراسانی و شبیری زنجانی و... در حوزه علمیه قم دانست. غالب اساتید دروس عالی حوزه‌های علمیه مشهد و اصفهان و شیراز را نیز می‌توان هم‌سوی این جریان قلمداد كرد. غالب اساتید دروس عالی حوزه علمیه و مدارس علمیه تهران و هم‌چنین اساتید اخلاق این شهر از جمله آیت‌الله سیدمحمد ضیاءآبادی و مرحوم آیت‌الله حق‌شناس و... نیز هم‌سو با این جریان هستند. این جریان سنتی در قم و شهرهای دیگر در حال زایش است كه امثال آیت‌الله سیدعلی میلانی(مسؤول بنیاد فرهنگی امامت) در قم از جمله آن‌هاست. شاید بتوان گفت كه عدم حضور و تمایل آنان در عرصه سیاست و اجتماع، خود موضعی سیاسی باشند.

ج) جریان ساختارشكن
شخصیت فقهی و علمی برجسته و قابل توجهی نمی‌توان در این جریان یافت و بیش از این‌كه یك جریان فكری باشند، جریانی كاملاً سیاسی هستند كه مواضع فقهی هم می‌گیرند. نماینده شاخص این جریان، آیت‌الله یوسف صانعی است كه در مقطعی دادستان كل كشور هم بوده است. ایشان غالباً فتاوایی صادر می‌كند كه در تاریخ فقه شیعه سابقه نداشته است. شاید این تعبیر برای توصیف این جریان سخت باشد، ولی از مواضع آن‌ها بر می‌آید كه درصدد نوعی عقده‌گشایی هستند؛ عقده‌های سیاسی، اجتماعی و هم‌چنین عدم اقبال مردمی. تشكیلات این جریان هم مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم است كه نهادی سیاسی- حوزوی است. شاید امثال محسن كدیور و محمدتقی فاضل میبدی را بتوان چهره‌های جوان‌تر این جریان دانست كه در مواضع آن‌ها، شیفتگی به غرب و تلاش برای سازگاری با مبانی نظری فرهنگ غرب مانند لیبرالیسم و حقوق بشر موج می‌زند. ë

برخی منابع:
٭ در نگارش این مقاله از ساختار و مباحث جریان‌شناسی فرهنگی اساتید سیدعباس صالحی و عبدالحسین خسروپناه استفاده شده است.
1. جریان‌ها و جنبش‌های مذهبی سیاسی ایران(1357-1320)، رسول جعفریان، خانه كتاب
2. جریان‌شناسی سیاسی در ایران، علی دارابی، پژوهش‌گاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
3. گفتمان مدرنیته؛ نگاهی به برخی جریان‌های فكری معاصر ایران، عبدالله نصری، دفتر نشر فرهنگ اسلامی
4. دین‌اندیشان متجدد، محمدمنصور هاشمی، انتشارات كویر
5. جریان‌شناسی فرهنگی بعد از انقلاب اسلامی(1380-1357)، گروه تحقیق جهاد دانشگاهی، زیر نظر مصطفی میرسلیم، انتشارات باز (مركز بازشناسی اسلام و ایران)
6. تأملاتی درباره روشن‌فکری در ایران، شهریار زرشناس، انتشارات برگ
7. تجدد و دین‌زدایی در فرهنگ و هنر منورالفكری ایران، محمد مددپور، نشر دانشگاه شاهد
8. جریان روشن‌فكری و روشن‌فكران در ایران- مجموعه مقالات، مولفان، موسسه اندیشه و فرهنگ دینی
9. جریان‌های فکری ایران معاصر، عبدالحسین خسروپناه، انتشارات وثوق قم
10. آسیب‌شناسی دین‌پژوهی معاصر، عبدالحسین خسروپناه، پژوهش‌گاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
11. كالبدشكافی جریان‌های روشن‌فكری و اصلاح‌طلبی در ایران، حسین امانیان، پرسمان
12. مدرنیته، روشن‌فكری و دیانت، مجید ظهیری، دانشگاه اسلامی رضوی
13. حدیث پیمانه:پژوهشی در انقلاب اسلامی، حمید پارسانیا، انتشارات معاونت امور اساتید و دروس معارف اسلامی.

سوره مهر


نظرات خوانندگان:
 
چنانچه نقدی یا نظری به اثر یا مطلب فوق دارید آن را بیان فرمایید.
نام:
نام خانوادگی:
پست الکترونیک:
متن پیام:

 
 استفاده از مطالب اين سايت با ذکر منبع بلامانع است.