موسسه مطالعات و پژوهش هاي سياسي

شورای انقلاب اسلامی

2935 بازديد   
شورای انقلاب اسلامی

با شتاب گرفتن مبارزات مردم علیه رژیم شاه، وجود مركزیتی برای سازماندهی این مبارزات، سوق دادن آن در امتداد نهضت اسلامی و جلوگیری از حركت‌های انحرافی ضروری می‌نمود. رژیم شاه كه در پی اوج‌گیری این مبارزات، تا حدودی مستأصل شده بود با اقداماتی به ظاهر آشتی‌جویانه درصدد مهار بحران و سوق دادن افكار عمومی به سوی حركت‌های انحرافی بود كه مقابله با آن، مستلزم ائتلاف و اتحاد همه‌ی نیروهای مبارز با رهبری امام و توسط مركزی منتسب و مرتبط به ایشان بود. علاوه بر آن شتاب گرفتن مبارزات مردم علیه رژیم، نویدبخش پیروزی نهضت اسلامی بود كه می‌بایست تدابیری برای اداره‌ی جامعه بعد از پیروزی بر رژیم شاه اندیشیده می‌شد. به این دلایل بود كه حضرت امام (ره) به عنوان رهبر نهضت اسلامی، ضرورت وجود این مركز را بیش از هر كسی احساس می‌كرد و آن را با یاران خود در میان می‌گذاشت (قاسم‌پور، ۱۵).

امام خمینی همواره مطالب را با دو گروه از انقلابیون مطرح می‌كرد: ۱ـ كسانی كه بتوانند در ایران با حضورشان به گسترده‌تر شدن حركت اجتماعی شتاب بدهند و ۲ـ كسانی كه پس از پیروزی بتوانند در اداره‌ی جامعه نقشی برعهده گیرند. (نظری، ۱۹۹). بعد از هجرت حضرت امام (ره) به پاریس، مبارزان و فعالان سیاسی از داخل كشور و نیز نقاط مختلف جهان به دیدار ایشان می‌رفتند و در این دیدارها بود كه امام، اداره‌ی مبارزات سیاسی داخل كشور و كادرسازی برای آینده‌ی نهضت اسلامی را كه دورنمای پیروزی آن روشن بود، با آنان در میان نهاد.

تشكیل شورایی كه بعدها به «شورای انقلاب اسلامی» موسوم شد، در همین دیدارها مطرح گردید. امام این موضوع را با شهید بهشتی، شهید مطهری و آقای هاشمی رفسنجانی در میان نهاد و از آنان خواست تا مشاوران و افراد معتمد را معرفی كنند؛  به همین منظور به شهید مطهری دستور دادند به پاریس بیایند تا در این زمینه، حضوری صحبت كنند (سائلی كرده ده، ۲۳). گویا سفر شهید مطهری به پاریس با تأخیر مواجه شده بود، چرا كه حضرت امام در نامه‌ای در آبان ۱۳۵۷ به شهید بهشتی از تأخیر شهید مطهری اظهار نگرانی می‌كند (صحیفه‌ی امام، ج ۴، ۷و۳). به دنبال این تصمیم، شهید مطهری در آبان ۱۳۵۷ به پاریس رفت و با امام دیدار كرد. در این دیدار، درباره‌ی تركیب شورای انقلاب با امام مذاكره كردند و فهرستی از فعالان و مبارزان سیاسی برای عضویت در شورای انقلاب به امام ارائه شد. شهید مطهری بعد از ارائه‌ی فهرست به امام و نیز كسب دستور از ایشان در جریان كامل تصمیمات امام قرار گرفت و به كشور بازگشت (هاشمی رفسنجانی، ۱۲۳). امام علاوه بر شهید مطهری از دیگر مبارزان سیاسی ـ مذهبی نیز كمك و مشورت می‌گرفت.

از جمله‌ی آن افراد، مهندس مهدی بازرگان بود كه به پاریس رفت و با امام دیدار كرد و بر اساس خواست امام، فهرستی از فعالان انقلابی را جهت عضویت در شورا به امام ارائه كرد (بازرگان، ۱۸ ـ ۲۰) پس از آن، امام موضوع را با یاران خود در میان نهاد و در نهایت پنج نفر را به عنوان هسته‌ی مركزی شورا تعیین كرد. این افراد عبارت بودند از: شهید مطهری، شهید بهشتی، شهید باهنر و آیت‌الله موسوی اردبیلی و هاشمی رفسنجانی (نظری، ۱۹۹ ـ ۲۰۱) بنابراین هسته‌ی اولیه‌ی شورای انقلاب با عضویت پنج نفر روحانی تشكیل شد. مقرر شده بود كه در این شورا افراد انقلابی عضو شوند و تعداد اعضا افزایش یابد.

به مرور، افراد دیگری هم برای عضویت در شورای انقلاب دعوت شدند. بیشتر این افراد از طرف شهید مطهری به شورا دعوت می‌شدند. در جلسات ابتدایی، تصمیم بر این شد كه حتی‌الامكان تركیب شورا از اعضای روحانی و غیرروحانی به نسبت مساوی و نزدیك به هم باشد. در این میان چون امام حرف‌ها را برای شهید مطهری زده بود، ایشان در این زمینه فعال‌تر بودند (رضوی، ۱۴۱). بنابراین شهید مطهری ابتدا با تك‌تك افرادی كه قرار بود به عضویت شورای انقلاب درآیند مذاكره كرده، پس از آگاهی از آمادگی آنان، اسم آنان را به امام ارائه می‌كرد و پس از تأیید به شورای انقلاب دعوت می‌نمود.

وقتی پیشنهاد عضویت در شورا به یكی از افراد داده می‌شد، از بردن اسامی سایر اعضا خودداری می‌گردید و به این وسیله این اسامی پنهان می‌ماندند. پس از این دعوت‌ها و در پی تأیید امام، اعضای شورای انقلاب تعیین شد و در اوایل آذر، جلسات مخفی خود را به طور رسمی برگزار ‌كرد. با تشكیل این شورا، روند انقلاب اسلامی شدت گرفت و نهضت اسلامی دارای یك شورای متمركز گردید. شورای انقلاب اسلامی چهار دوره‌ی مشخص دارد:

دوره‌ی اول، قبل از انقلاب: درباره‌ی تركیب اولیه و نهایی این شورا در قبل از انقلاب، نظرهای گوناگونی ابراز شده است و با توجه به مخفی بودن اسامی اعضای آن، گمانه‌زنی‌ها درباره‌ی آن بیشتر است. در یك جمع‌بندی كلی می‌توان اعضای اولیه‌ی شورای انقلاب را این‌گونه ذكر كرد:

آیت‌الله مرتضی مطهری، آیت‌الله دكتر سیدمحمد حسینی بهشتی، آیت‌الله موسوی اردبیلی، دكتر محمد جواد باهنر، آیت‌الله اكبر هاشمی رفسنجانی، آیت‌الله محمدرضا مهدوی كنی، آیت‌الله سیدعلی حسینی خامنه‌ای، آیت‌الله سیدمحمود طالقانی، مهندس مهدی بازرگان، دكتر یدالله سحابی، مهندس مصطفی كتیرایی، مهندس عزت‌الله سحابی، احمد صدر، حاج سیدجوادی، سرتیپ مسعودی و سرلشكر قرنی (نظری، ۲۰۲؛ رضوی، ۱۴۱ و بازرگان، ۲۵ ـ ۲۶). علاوه بر این افراد، از تعداد دیگری از روحانیون و نیز سیاسیون به عنوان اعضای اولیه‌ی شورای انقلاب ذكر می‌شود كه یا آنها از اعضای شورا نبودند یا اینكه بعدها به عضویت شورای انقلاب درآمدند.

علت اختلاف‌نظرها درباره‌ی اعضای شورای انقلاب به خاطر پنهان‌كاری شورا بود و چنانچه پیشتر گفته شد، غیر از حضرت امام و اعضای شورا هیچ‌كس از هویت آن مطلع نبود. جلسات این شورا با احتیاط كامل برگزار می‌شد و تقریباً غیر از امام و اعضای شورا، كسی از وجود آن اطلاعی نداشت تا اینكه حضرت امام در اعلامیه‌ای در ۲۲ دی ۱۳۵۷ رسماً موجودیت شورای انقلاب را مطرح و وظایف آن را به این شرح اعلام كرد:

به موجب حق شرعی و بر اساس رأی اعتماد اكثریت قاطع مردم ایران كه به اینجانب ابراز شده است در جهت تحقق اهداف اسلامی، شورایی به نام شورای انقلاب اسلامی مركب از افراد با صلاحیت، مسلمان و متعهد و مورد وثوق به طور موقت تعیین شده و شروع به كار خواهند كرد. اعضای این شورا در اولین فرصت مناسب معرفی خواهند شد. این شورا موظف به انجام امور معین و مشخص شده است و از آن جمله مأموریت دارد شرایط تأسیس دولت انتقالی را مورد مطالعه و بررسی قرار دهد و مقدمات اولیه‌ی آن را فراهم سازد (صحیفه‌ی امام ، ج ۵ ـ ۴۲۶). اعلام رسمی موجودیت شورای انقلاب از سوی امام، رژیم پهلوی و رسانه‌های جمعی را به تكاپو انداخت تا از هویت اعضای آن اطلاع پیدا كنند، ولی پنهان‌كاری اعضای شورا باعث شد تا نه عوامل رژیم موفق به شناسایی آن شوند و نه رسانه‌های جمعی اطلاعی از آن به دست آورند. در شورای انقلاب تصمیمات حساسی اتخاذ و این تصمیمات بلافاصله با امام در میان گذاشته می‌شد و پس از كسب تكلیف به مرحله‌ی اجرا درمی‌آمد. از جمله اقدامات مهم شورای انقلاب، گفتگوهایی با مقامات نظامی، نیروهای مسلح و دیدارهای دیپلماتیك بود. از جمله‌ی این دیدارها، قرار دیدار اعضای شورای انقلاب با ژنرال قره‌باغی، رئیس ستاد ارتش وقت بود (نظری، ۱۷۷ـ ۱۷۸). در این میان نقطه‌ی عطف تصمیمات شورای انقلاب را می‌توان سازماندهی تظاهرات تاسوعا و عاشورا نامید كه به مثابه‌ رفراندومی، خواست و اراده‌ی مردم را به رژیم نشان داد. علاوه بر این، شورا در تشكیل كمیته‌ی استقبال از امام خمینی (مدخل «كمیته‌ی استقبال»، از همین مجموعه) خیلی مؤثر بود و در روز ۱۲ بهمن، نقش زیادی در ساماندهی استقبال از امام خمینی داشت.

دوره‌ی دوم، پس از ورود امام به كشور: دوره‌ی دوم شورای انقلاب اسلامی با ورود امام خمینی به كشور آغاز می‌شود.

در این دوران، این شورا در كنار امام و به عنوان مشاور و بازوی فكری انقلاب، نقش مهمی در ساماندهی امور ایفا ‌كرد. اعضای این شورا در این دوره با استقرار در مدرسه‌ی رفاه و علوی، به مشاوره با امام می‌پرداختند و اوج آن در انتخابات مهندس مهدی بازرگان به سمت نخست‌وزیری دولت موقت بود. به این صورت كه امام خمینی تصمیم‌گیری درباره‌ی انتخاب نخست‌وزیر دولت موقت را به این شورا واگذار كرد و این شورا نیز پس از بحث و بررسی، در نهایت مهندس بازرگان را به عنوان نامزد نخست‌وزیری به امام معرفی كرد (هاشمی رفسنجانی، ۱۶۹ ـ ۱۶۸).

دوره‌ی سوم، از پیروزی انقلاب اسلامی تا سقوط دولت موقت: پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تشكیل نظام اسلامی، شورای انقلاب اسلامی به عنوان نهاد قانونگذاری در غیاب مجلس شورای اسلامی عمل می‌كرد. در این دوره تعدادی از اعضا به علت عضویت در دولت موقت، از عضویت شورا خارج و اعضای جدیدی جایگزین آنان شدند؛ به این صورت كه آقایان: بازرگان، یدالله سحابی، احمد صدر حاج سید جوادی و مهندس كتیرایی از عضویت شورا خارج و به جای آنان ابوالحسن بنی‌صدر، صادق قطب‌زاده، میرحسین موسوی، حبیب‌الله پیمان، احمد جلالی، عباس شیبانی و حسن حبیبی وارد شورا شدند (بازرگان، ۲۵ و ۴۰ و نیز سائل كرده ده، ۵۱ و رضوی، ۲۷۳).

از جمله اقدامات شورای انقلاب در این دوران: تصویب برگزاری همه پرسی نظام اسلامی در ۱۲ فروردین ۱۳۵۸ (سائلی كرده ده، ۱۷۱ـ۱۷۳ و نیز قانون اساسی و… ۳۸)، تهیه و تصویب پیش‌نویس قانون اساسی (سائلی كرده ده، ۱۷۷)، تصویب برگزاری انتخابات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی (مجلس خبرگان قانون اساسی) (قانون اساسی و… ۹۹ـ ۱۰۶) و قانون تأسیس چندین نهاد انقلابی بود.

در این دوره، جهت هماهنگی دولت موقت با شورای انقلاب، جمعی از اعضای شورای انقلاب، به‌عنوان معاونین چند وزارتخانه منصوب شدند: انتصاب اكبر هاشمی رفسنجانی به معاونت وزارت كشور، آیت‌الله سیدعلی حسینی خامنه‌ای به معاونت وزارت دفاع، محمدرضا مهدوی كنی به ریاست كمیته‌های انقلاب اسلامی و محمدجواد باهنر به معاونت آموزش و پرورش (سائلی كرده ده، ۵۵).

چهارمین دوره‌ی شورای انقلاب اسلامی با استعفای دولت موقت جمهوری اسلامی آغاز ‌شد.

مهندس بازرگان در آبان ۱۳۵۸ استعفا كرد و به این ترتیب، امام شورای انقلاب را مأمور اداره‌ی كشور كرد؛ بنابراین در این دوره، شورای انقلاب اسلامی توأمان، به عنوان قوه‌ی مجریه و مقننه عمل می‌كرد. در اولین قدم، این شورا، كابینه‌ی موسوم به كابینه‌ی شورای انقلاب را تأسیس كرد و به این ترتیب، جمعی دیگر از اعضای شورا به خاطر عضویت در كابینه، از عضویت شورا خارج و جمعی دیگر به عضویت شورا درآمدند. به این صورت كه مهندس بزرگان، رضا صدر، علی‌اكبر معین‌فر و مهندس كتیرایی به عضویت شورا درآمدند و در عوض احمد جلالی، مهندس میرحسین موسوی و حبیب‌الله پیمان از عضویت شورا خارج شدند (همان، ۵۷ ـ ۵۸).

با برگزاری انتخابات ریاست جمهوری در بهمن ۱۳۵۸ و به دنبال آن برگزاری انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ۱۳۵۸ و فروردین ۱۳۵۹ و متعاقب آن تشكیل دولت دائمی جمهوری اسلامی در مرداد ۱۳۵۹ بر عمر دو سال و نیمه‌ی آن شورا پایان داده شد. ریاست این شورا در دوره‌ی اول و تا شهادت شهید مطهری در فروردین ۱۳۵۸ برعهده‌ی

آن بزرگوار بود و پس از شهادت او آیت‌الله طالقانی به ریاست آن شورا رسید. پس از فوت آن مرحوم در شهریور ۱۳۵۸ شهید بهشتی دبیری شورا را عهده‌دار شد و پس از انتخاب ابوالحسن بنی‌صدر به ریاست جمهوری، ریاست شورا به او سپرده شد. در دوره‌ی دبیری شهید بهشتی، عباس شیبانی به عنوان منشی شورا، مصوبات شورا را می‌نگاشت و در دوره‌ی ریاست بنی‌صدر، مهندس بازرگان این وظیفه را انجام می‌داد (سائلی كرده ده، ۶۰ ـ ۶۱).

منابع

بازرگان، مهدی، شورای انقلاب و دولت موقت (از ولادت تا رحلت دولت موقت)، تهران، نهضت آزادی، ۱۳۶۰
رضوی، مسعود، هاشمی و انقلاب، تهران ۱۳۷۶، همشهری
سائلی كرده‌ده، مجید، تاریخچه‌ی شورای انقلاب اسلامی، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۴
صحیفه‌ی امام خمینی، تهران، مؤسسه‌ی تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸
قاسم‌پور، داود، دهه‌ی سرنوشت‌ساز، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۵
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و مجموعه لوایح قانونی مصوب شورای انقلاب اسلامی، تهران، اداره كل تنقیح و تدوین قوانین و مقررات، ۱۳۵۹
نظری، مرتضی، خاطرات ماندگار از زندگی آیت‌الله دكتر سیدمحمدحسینی بهشتی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۸
هاشمی رفسنجانی، اكبر، دوران مبارزه، ج ۱، زیرنظر محسن هاشمی، تهران، معارف، ۱۳۷۶

 

مرکز اسناد انقلاب اسلامی 

نظرات خوانندگان:
 
چنانچه نقدی یا نظری به اثر یا مطلب فوق دارید آن را بیان فرمایید.
نام:
نام خانوادگی:
پست الکترونیک:
متن پیام:
تصویر امنیتی:

بازگشت به صفحه اول

 
 استفاده از مطالب اين سايت با ذکر منبع بلامانع است.
? Design: Niknami.ir