کمونیسم و تاریخ معاصر ایران

13902 بازديد   
کمونیسم و تاریخ معاصر ایران


تاريخ معاصر ايران را كه انقلاب مشروطه سرآغاز آن شمرده مي‌شود، مي‌توان به عنوان عرصه تكاپو و تعارض سه جريان سياسي‌- فرهنگي مورد كاوش قرار داد: جريان اصالت‌گرا و مردمي، كه به طور عمده در نهضت روحانيت تبلور يافت و انقلاب شكوهمند اسلامي ايران ثمرة سترگ تلاش آن در حفظ كيان فرهنگي و سياسي و اقتصادي اين مرز و بوم بود، جريان غربگرايانه راست و ميانه، كه به دست روشنفكران و «نخبگان» وابسته به دستگاه حكومتي و با حمايت استكبار غرب (نخست استعمار بريتانيا و سپس امپرياليسم آمريكا) در شئونات سياسي و فرهنگي ايران نقشي مؤثر يافت، و بالاخره جريان غربگرايانه چپ، كه در دوران مشروطه خاستگاه آن در ميان روشنفكران ايراني مقيم قفقاز و متأثر از سوسيال دمكراسي روسيه بود و پس از انقلاب بلشويكي (اكتبر 1917)، به طور عمده به دولت نوين شوروي وابستگي‌ها و پيوستگي‌هاي صريح يافت و ماركسيسم ـ لنينيسم را به عنوان ايدئولوژي و مكتب سياسي خود ترويج نمود؛ هر چند استعمار بريتانيا و امپرياليسم آمريكا نيز كوشيدند تا در چارچوب طرح‌هاي اطلاعاتي و سياسي و فرهنگي خود، از آن بهره‌گيري‌هايي نه چندان كم‌اهميت كنند. بدينسان، روشن مي‌شود كه بحث پيرامون ماركسيسم ايراني تنها يك بحث ايدئولوژيك نيست، بلكه مسئله از ديدگاه تاريخي ـ فرهنگي و شناخت كنش‌هايي كه بر سرنوشت ميهن اسلامي ما تأثير گذارده، حائز اهميت است. اين اهميت، آنگاه مضاعف مي‌شود كه موقعيت ويژه ايران را، كه طي قريب به 7 دهه عرصه ستيز و رقابت سه قدرت جهاني بريتانيا، شوروي (و پيش از آن روسيه تزاري) و آمريكا بوده و اين تنازع در قالب جريان‌هاي سياسي و فرهنگي داخلي بازتاب مي‌يافته، مدنظر قرار دهيم.
در طول تاريخ ماركسيسم ايراني، «حزب توده ايران» مهم‌ترين، متشكل‌‌ترين و معتبرترين سخنگو و نماينده اين جريان سياسي ـ فرهنگي محسوب مي‌شده است. حزب توده كه به عنوان وارث سوسيال دموكراسي عهد مشروطه و سپس «حزب كمونيست ايران»، در مهرماه 1320 پايه‌گذاري شد، در سال‌هاي پس از جنگ جهاني دوم، كه اتحاد شوروي در صحنه بين‌المللي حضور خود را به عنوان يك «ابرقدرت» اعلام داشت، توانست به سرعت به عنوان يك حزب منسجم در صحنه سياست و فرهنگ ايران حضور يابد و در كشمكش با جريان‌هاي وابسته به بريتانيا و آمريكا، تصويرهاي پرآشوب از اين دوران تاريخي را رقم زند. پس از كودتاي 28 مرداد 1332 و تثبيت ايران در حريم نفوذ غرب، كه از سوي اتحاد شوروي به طور قطعي به رسميت شناخته شد، حزب توده به تبع وابستگي خود به سياست منطقه‌اي شوروي، هر چند هرگونه نقش و حضور در حيات سياسي ايران را از دست داد، معهذا به عنوان يك جريان فكري به موجوديت خود ادامه داد، به نحوي كه مي‌توان فرهنگ لائيك و غربگرايي را كه در دهه 1340 در ايران شكل گرفت، برآيند كنش متقابل سه خرده فرهنگ انگلوفيلي، ماركسيستي و آمريكايي، در سيماي سخنگويان ايراني آن ارزيابي كنيم. اين تأثير بويژه از طريق روشنفكراني كه در دهه 1320 در مكتب فكري و مطبوعاتي حزب توده پرورش يافتند و در دهه 1340، طبق يك برنامه سنجيده از سوي نواستعمار غرب و رژيم پهلوي، در ساختار نظام گذشته جذب شدند و در نهادهاي فرهنگي كشور به كار گرفته شدند، اعمال شد. بنابراين، هر چند در سال‌هاي 1357ـ1332، حزب توده به عنوان يك نيروي سياسي در ايران حضور نداشت، ولي به عنوان يك جريان فكري در پي‌ريزي شالوده‌هاي فرهنگ لائيك و غربگراي موجود نقشي مؤثر ايفا كرد.
و بالاخره با پيروزي انقلاب اسلامي ايران و فروريختن معادلات سياسي گذشته در منطقه، مجدداً حزب توده را در سال‌هاي 1361ـ 1358، به عنوان كارگزار اتحاد جماهير شوروي و سخنگوي سياسي و فرهنگي آن در درون كشور فعال مي‌يابيم، و در اين دوران، حزب توده به دليل شرايط سياسي نوين ايران، موفق شد بر پايه تجربه غني تشكيلاتي احزاب ماركسيستي جهان و با اتكاء بر كادر ورزيده و مجرب خود، كه سال‌هاي مديد در اتحاد شوروي و اروپاي شرقي، عالي‌ترين دوره‌هاي آموزشي را طي كرده بودند و بالاخره با حمايت مادي اتحاد شوروي به ايجاد تشكيلاتي منسجم دست زند و بكوشد تا باعنوان يك نيروي سياسي در جامعه انقلابي، وزن و اهميت كسب كند و در كنار جريان‌هاي ضدانقلابي راست و ميانه طرح‌هايي توطئه‌گرانه و مخربي را عليه انقلاب اسلامي پي‌ريزي نمايد. با انحلال حزب توده در سال 1362، اين تلاش نافرجام ماند و از آن پس، حزب توده مجدداً به يك جريان محدود و بي‌رمق در خارج از كشور بدل شد، كه بقاياي فروپاشيدة آن امروز با طوفاني كه جهان ماركسيسم را به كام خود برده و با بازتاب‌هاي ايدئولوژيك و فرهنگي آن دست به گريبانند.

 

حزب توده ازشكل‌گيري تا فروپاشي ، مؤسسه مطالعات و پژوهشهاي سياسي.


نظرات خوانندگان:
 
چنانچه نقدی یا نظری به اثر یا مطلب فوق دارید آن را بیان فرمایید.
نام:
نام خانوادگی:
پست الکترونیک:
متن پیام:

بازگشت به صفحه اول


 
 
 استفاده از مطالب اين سايت با ذکر منبع بلامانع است.
? Design: Niknami.ir