انتخابات و مجالس دهه ۱۳۲۰ش از نگاه ادبیات سیاسی منظوم

   380 بازديد   
انتخابات و مجالس دهه ۱۳۲۰ش از نگاه ادبیات سیاسی منظوم

۱. میراث رضاخان

هنگامی كه رضاخان در٢٥ شهریور ١٣٢٠ توسط متفقین از سلطنت عزل شد، مجلس دوره دوازدهم شورای ملی واپسین ماه های حیات خود را سپری می كرد. مجلس این دوره از ١٣ آبان ١٣١٨ كار خود را آغاز كرده، تا ٩ آبان ١٣٢٠ (حدود ٤٥ روز پس از بركناری رضاخان از قدرت) فعالیت كرد.

انتخابات دوره سیزدهم مجلس كه در ٢٣ آبان ١٣٢٠ افتتاح شد، در همان دوران دیكتاتوری رضاشاه برگزار شده، تمام نمایندگانش توسط او دستچین شده بودند. بنابراین حضور آنان در مجلس برآمده از خواست و اراده ملت ایران نبود. با این حال و به رغم تمام اعترافات و انتقاداتی كه وجود داشت، محمدعلی فروغی نخست وزیر وقت در هماهنگی و توافق با اشغالگران خارجی مانع از تجدید انتخابات شده، همان برگزیدگان سابق را در مقام عالی ترین مرجع تصمیم سازی كشور تأیید كرد. دوره سیزدهم مجلس شورای ملی تا اول آذر ١٣٢٢ فعالیت كرد.۱

از چند دوره نخست مجلس شورای ملی در عصر مشروطیت كه بگذریم ـ كه پیرامون كیفیت برگزاری آنها هم ابهاماتی وجود دارد، بویژه از دوره پنجم مجلس شورای ملی ـ شاهد اعمال نفوذ و تقلب گسترده و آشكار عوامل رضاخان در جریان انتخابات مجالس شورا هستیم. از دوره هفتم مجلس شورا دیگر حتی یك تن از مخالفان و منتقدان حكومت رضاخان سمت نمایندگی نیافت ومعمولاً از ماهها قبل از برگزاری انتخابات فهرست تمام كسانی كه مقرر بود در مجلس آتی عضویت پیدا كنند، مشخص شده، در اختیار مسئولان برگزاری انتخابات در حوزههای انتخابیه تمام نقاط كشور قرار میگرفت و به تبع آن مجالس این دوره هم جز برآورده ساختن خواستها و دستورات رضاشاه در شئون مختلف وظیفه دیگری نمیشناختند. تمامی نمایندگان دوره ١٢ و ١٣ مجلس شورا هم بر اساس همین قاعده برگزیده شده بودند.۲

دوران حكومت رضاشاه البته سیاه تر از آن بود كه دامنه آن صرفاً به موضوع تقلب و اعمال نفوذ در انتخابات محدود باشد. در آن برهه حقوق مردم كشور در شئون و سطوح مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، مذهبی و اقتصادی به شدت مورد تعرض قرار گرفت و ساحت انسانی جامعه ایرانی به گونه ای بی سابقه آسیب دید. چنان كه وقتی رضاشاه از سلطنت عزل و توسط انگلیسیان به جزیره موریس در آفریقای جنوبی تبعید شد، اسماعیل فردوسی فراهانی در ١٢ آبان ١٣٢٠، در شعری با عنوان «چنین بود پهلوی»، رذایل و خصایل شخصی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی او و دوران حكومتش را به شرح زیر توصیف كرد:۳

با این حال، هرچند به رغم اشغال كشور توسط متفقین، مردم كشور عموماً از پایان آن دوره تاریك شادمان شدند، اما خیلی زود آشكار شد كه دولتها، مجالس و مجموعه حاكمیت، به رغم برخی تفاوتهای شكلی و صوری، نمیتوانند در راستای دفاع از حقوق مردم كشور گام بردارند. همچنان كه شاعری تیزهوش در ١٤ آذر ١٣٢٠ در این باره چنین سروده بود:۴

بدین ترتیب در تمام سالهای دهه ١٣٢٠ش تقریباً هیچیك از نخست وزیران و به تبع آن وزرای كابینه ها مورد اعتماد مردم كشور از اقشار مختلف قرار نگرفتند. همچنین اكثریت قابل توجهی از نمایندگان مجالس این دوره با اعمال نفوذ دولتها، دربار و شاه، قدرتهای سلطه جوی بیگانه (به ویژه انگلستان و شوروی و تا حدی آمریكا) و دیگر مراكز قدرت و نفوذ در داخل و خارج از حاكمیت برگزیده میشدند. نمایندگان مدافع حقوق مردم كشور كه اساساً با آراء عمومی راهی مجلس میشدند همواره در اقلیت قرار داشتند.۵

بنابراین رفتار سوء، غیرقانونی و نامشروع مجموعه حاكمیت موجب شد مردم از همان ماههای نخست پس از عزل رضاشاه نسبت به وقوع هرگونه اصلاحات در عرصه های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی نومید باشند. انتخابات و عملكرد اكثریت قابل توجهی از مجلس نشینان دهه ۱۳۲۰ همواره مورد انتقاد و سرزنش جامعه ایرانی بود؛ به ویژه در نشریات و روزنامه های آن روزگار و نیز در ادبیات سیاسی منظوم انعكاس وسیعی پیدا می كرد.

۲. مجلس دوره سیزدهم

موضوع تشكیل مجلس سیزدهم با حضور نمایندگان انتصابی رضاشاه در مطبوعات آن دوره مورد انتقاد و سرزنش قرار گرفت. «البته همه میدانند انتخابات چطور صورت گرفت، مأمورین شهربانی سابق مردم را به زور به حوزههای انتخابیه میكشاندند و ورقه به دست آنها میدادند تا در صندوق آراء بیندازند. به طوری كه هر كه جرأت باز كردن این اوراق را داشت، پیش از انتخابات از اسامی نمایندگان مطلع میشد. همه میدانیم كه نمایندگان فعلی (دوره سیزدهم) از بركت روش انتخاباتی كه قبلاً به عرض رسید به مجلس رفتهاند. اغلب آنها نمایندگی شهرهایی را دارند كه هرگز ندیدهاند و از وضعیت ساكنان آن بیاطلاع میباشند. اغلب این آقایان [كه در مجالس دوره رضاخان هم حضور داشتند] در همان روزهایی كه زور و تعدی بازار رایجی داشت، نطقهای خود را منحصر به تمجید و تعریف نموده و به دعای ذات ملوكانه مشغول میشدند، در حالی كه انتخابكنندگان فرضی آنها در آتش بیدادگری میسوختند. اگر فرضاً كسی پیدا شود و بخواهد وضعیت سابق را عودت دهد، این آقایان دوباره زبان به وصف او خواهند گشود و از ایراد نطقهای اغراقآمیز باك نخواهند داشت. غیرقانونی بودن نمایندگان (دوره سیزدهم) مورد تردید نیست و خود ایشان هم این موضوع را تصدیق دارند... هیچ ایرانی پیدا نمیشود كه بدون تنفر و انزجار اعمال و رفتار وكلای ادوار اخیر تقنینیه را كه تمام تحمیلی و قلابی بودهاند بنگرد...»۶

شاعری در ٢٧ آذر ١٣٢٠ در تقبیح دولت و مجلسنشینان دوره سیزدهم سروده بود:۷

و نیز در شعر سیاسی دیگری نمایندگان مجلس دوره سیزدهم چنین توصیف شده بودند:۸

۳. انتخابات و مجلس دوره چهاردهم

انتخابات دوره چهاردهم مجلس در زمان نخستوزیری علی سهیلی برگزار شد كه از كارگزاران حكومت عصر رضاشاهی بود. سیدمحمد تدین وزیر كشور كابینه او كه عهدهدار برگزاری انتخابات بود، در انقراض قاجاریه و صعود رضاشاه به سلطنت (از كارگردانان مجلس پنجم) نقش مهمی ایفا كرده، مورد اعتماد رضاشاه بود. تدین شأن و اعتباری در نزد مردم نداشت. در این دوره از انتخابات كه نخستین آزمون برگزاری انتخابات پس از سقوط رضاشاه بود، دولت، دربار، قدرتهای خارجی مداخلات فراوانی كردند و به تبع آن مجلس دوره چهاردهم مملو از نمایندگانی شد كه به ندرت رأی مردم كشور در گزینش آنان مؤثر بود. نشریه تهران مصور در بحبوحه برگزاری انتخابات دوره چهاردهم شعری به چاپ رسانید كه موضوع خرید و فروش بدون محابا و گستاخانه آراء را به تمسخر گرفته بود:۱۰

و نیز شعر سیاسی دیگری با عنوان «دلال انتخابات» به موضوع نقش پول و واسطههای مختلف انتخاباتی، كه از قبل مداخلات غیرقانونی در امر نمایندهگزینی به نان و نوایی میرسیدند، چنین پرداخته است:۱۱

و شاعری ضمن تشریح و توصیف رذایل اخلاقی و فساد مالی، سودجویی، فرصت طلبی و دهها مورد پستی و دنائت كسانی كه نامزد انتخابات دوره چهاردهم شده، برای راه گشودن به سوی بهارستان به هر سلاحی جز تأسی به آراء عموم ملت متوسل می شدند، به دولت وقت، كه برای آن هم چندین صفت سرزنشآلود صورتبندی كرده بود، به گونهای استهزاآمیز پیشنهاد میكرد:۱۲

و شعری دیگر موضوع برگزیده شدن بدنامترین افراد هر صنف و گروه به نمایندگی مجلس را به شرح زیر مورد استهزاء و انتقاد قرار داده است:۱۳

و شاعری دیگر به مردم كشور هشدار میدهد مبادا فریب وعدههای پوچ نامزدهای نمایندگی مجلس، آنان را به سوی صندوقهای رأی بكشاند كه اینان به محض پایان انتخابات و قرار گرفتن در كرسیهای نمایندگی به سرعت وعدههای خود را به دست نسیان سپرده جز برآورده ساختن مقاصد و منافع نامشروع شخصی دغدغه دیگری بر دل نخواهند گرفت و هیچگونه اعتنایی به مردمان حوزههای انتخابیه خود نخواهند كرد. در بخشهایی از این شعر چنین میخوانیم:۱۴

ادبیات سیاسی منظوم آن دوره برخی از صاحبان ثروت و مال و جاه در شهرهای مختلف كشور را مورد استهزاء و سرزنش قرار میداد كه گروهی طرّار و طماع صرفاً به قصد ربودن مال و منال آنان طرح نامزدیشان برای وكالت مجلس را مطرح ساختهاند و بیهوده آنها را امیدوار میسازند كه هر چه افزونتر پول صرف كنند، بر اقبال پذیرش خود افزوده، راه را برای نیل به كرسیهای نمایندگی بهارستان كوتاهتر میكنند.۱۵ ملكالشعرای بهار هم در شعری بلند از مردم كشور تقاضا میكرد فریب رأی خران و نامزدهای بدكاره را نخورند و به كسانی دل و رأی بسپارند كه از صحن مجلس شورای ملی به عنوان سنگر دفاع از حقوق مردم استفاده میكنند. در بخشهایی كوتاه از این منظومه بلند چنین میخوانیم:۱۶

مفتون همدانی هم نامزد زشت كردار، وابسته و فرصت طلب شهر خود همدان را در منظومی فصیح مورد سرزنش و استهزاء قرار می دهد كه مردم آن شهر به كسانی فاسد و بدكاره چون او رأی نخواهند داد و فرد یا كسانی خواهند توانست به عنوان نماینده واقعی مردم همدان راهی مجلس شورای ملی شوند كه پیروی از دین اسلام را در سرلوحه برنامه خود قرار داده، وطنپرستی و دفاع از حقوق مردم كشور را پیشه خود سازند. در این سروده می خوانیم:۱۷

با این احوال انتخابات این دوره پرتقلب و عاری از هرگونه فضای سالم سیاسی و تبلیغاتی برگزار شد و همچنان كه پیشبینی میشد بیشتر برگزیدگان مجلس خود را مدیون آراء حوزههای انتخابیه خود نمی دانستند. به مجرد پایان انتخابات در شهرها و مناطق مختلف كشور آن همه التهاب، زد و بند، سورچرانی، خرید و فروش رأی به یكباره فروكش میكرد. نشریهای فضای حاكم بر شهر تهران را پس از پایان انتخابات دوره چهاردهم و حالات فعالان ریز و كلان عرصه انتخابات را به شرح زیر تصویر كرده است:۱۸

مجلس چهاردهم شورای ملی، كه اقلیت كوچكی از ساكنانش نمایندگی خود را مرهون آراء مردم بودند در ٦ اسفند ١٣٢٢ افتتاح شد و در ٢١ اسفند ١٣٢٤ به پایان راه خود رسید. محمدتقی ملك الشعرای بهار از شاعران پرآوازه معاصر كه سالیانی طولانی از عمر خود را در عرصه فعالیت های سیاسی و حزبی گذرانیده، در دورههای سوم، چهارم، پنجم و ششم مجلس سمت نمایندگی داشت و به رغم برخی اشتباهات سیاسی در عرصه تصمیم سازیهای مجالس آن برهه نقش برجسته ای ایفا كرده و در دوره رضاخان مغضوب و محبوس شده بود و نیز حضور تعیین كننده و تحسین برانگیز افرادی مانند سیدحسن مدرس در صحن مجلس شورای ملی را به یاد داشت، در شعری فصیح افسوس خورد كه اینك مجلسنشینان دوره چهاردهم به دلیل فساد و وابستگی، فرصتطلبی و سودجویی و عدم اعتنا به حقوق مردم كشور، شأن آن مجالس عالیمقدار را به گونهای فاحش و تأسفبار تنزل دادهاند؛۱۹

بهار در فرازهایی دیگر از این قصیده خود به شماتت و سرزنش مجلس نشینان خطه خراسان در مجلس چهاردهم می پردازد، كه خود از اهالی آن سرزمین بود. بهار بسیار تأسف میخورد كه استان پهناور خراسان با آن پیشینه درخشان تاریخی و نقشی كه در برهههای مختلف تاریخی در دفاع از استقلال سیاسی، مدنیت و فرهنگ و تمامیت ارضی ایران ایفا كرده، اینك گروهی با تقلب و اعمال نفوذ راه به بهارستان گشوده خود را نمایندگان مردم خراسان میدانند:۲۸

ابوالقاسم حالت هم در دو بیت بیشتر مجلس نشینان دوره چهاردهم را عناصری دانسته كه جز اغراض شخصی فكر دیگری در سر ندارند و فتنه جویی مطلوبترین حرفه آنان است:۳۱

هم او در سرودهای دیگر مجلس این دوره را سینمایی تصویر كرده كه ساكنانش عموماً جز حیله و تزویر و زد و بند وظیفه دیگری بر عهده نمی شناسند:۳۲

روزنامه توفیق در ٢١ تیر ١٣٢٣ شعری با عنوان «جنگل مولا» به چاپ رسانید كه در آن خصائل بیشتر مجلس نشینان دوره چهاردهم را برشمرده، و با تصریح به این نكته كه هیچگونه اعتقاد و اعتنایی به وظایف نمایندگی خود در چارچوب قانون اساسی مشروطیت و احیاناً دفاع از حقوق موكلان خود ندارند، آنان را با صفاتی مانند خیانت، دغلكاری، زد و بندچی و جاسوسی برای بیگانگان می شناساند.۳۴

احمد گلچین معانی هم با اشاره به سطح بسیار نازل و تأسفبرانگیز مباحث مطروحه در میان نمایندگان مجلس چهاردهم كه ساحت مجلس را به عنوان عالیترین نهاد نظام مشروطیت خدشهدار كرده اند، در توصیف این وضعیت نابهنجار چنین سروده است:۳۵

و نیز شاعری دیگر بیشتر نمایندگان مجلس این دوره را به بیسوادی، بی عرضگی، جهل و نادانی متهم می كند كه در نفاق و پشت هماندازی و دسیسه گری مقام استادی دارند:۳۶

و نهایتاً این كه در شعر سیاسی دیگری مجلس دوره چهاردهم «دارالشیاطین» لقب گرفته بود كه بیشتر ساكنان آن در مكر و حیلت و دغل كاری حتی دست شیطان را از قفا بسته بودند. حرص و شهوت كمترین خصلت شان بود و در خیانت و وطن فروشی یدی طولا داشتند، به تمام موارد فساد و بدكاره گی سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و مالی ـ اداری آلودگی داشتند و همچون گرگانی تیز دندان و درنده خو اقلیت اندك حامی حقوق و منافع مردم و كشور را از هر سو احاطه كرده، تحت فشار قرار میدادند.۳۷

۴. انتخابات و مجلس دوره پانزدهم

انتخابات دوره پانزدهم مجلس شورای ملی در دوران نخستوزیری میرزا احمدخان قوام السلطنه برگزار شد و او كه حزب دمكرات خود را اساساً به هدف روانه ساختن خیل گستردهای از طرفداران و حامیانش به مجلس پانزدهم تأسیس كرده بود در جریان برگزاری انتخابات تقلبات گسترده ای انجام داد و البته توانست، حداقل در كوتاه مدت، حامیان بسیاری در مجلس دوره پانزدهم گرد هم آورد. ضمن این كه نظیر دوره پیشین باز هم صاحبان قدرت و نفوذ در داخل و بیرون از حاكمیت، دربار و قدرتهای خارجی برای گسیل نامزدهای مورد علاقه خود به مجلس از هیچ تلاش خلاف قاعده و نامشروعی فروگذاری نكردند. با این حال در این دوره از مجلس با ایستادگی و مقاومت اقشار وسیعی از مردم كشور و حضور فعالتر احزاب و گروههای سیاسی و مذهبی رقم قابل اعتنایی از نمایندگان واقعی البته باز هم در هیأت اقلیت، راهی مجلس شدند و با پشتوانه مردم ایران توانستند گامهایی جدی در دفاع از حقوق مردم و استقلال سیاسی و اقتصادی كشور بردارند. در همین مجلس بود كه با ایستادگی و دلیری اقلیت متكی به آراء عموم، لایحه واگذاری امتیاز نفت شمال ایران به روسیه شوروی رد شد و مبارزه با شركت انگلیسی نفت ایران (شركت نفت انگلیس و ایران) شكلی جدیتر به خود گرفته و تلاش انگلیسیان و حامیان پرشمار آنان در مجلس و دولت برای تجدیدنظر در قرارداد نفت (در قالب قرارداد گس ـ گلشائیان) با پایداری نمایندگان فراكسیون اقلیت و پشتیبانی اقشار گسترده مردم كشور عقیم ماند.۳۸

مجلس دوره پانزدهم در ٢٥ تیر ١٣٢٦ افتتاح شد. بنابراین از اواخر اسفند ١٣٢٤ كه مجلس دوره چهاردهم پایان یافت تا هنگام آغاز به كار مجلس پانزدهم در اواخر تیر ١٣٢٦ حدود ١٦ ماه فاصله افتاد. مجلس دوره پانزدهم تا ٦ مرداد ١٣٢٨ برقرار بود.۳۹

نظیر دوره قبل نشریات و روزنامه های آن روزگار مطالب قابل توجهی پیرامون تقلبات گسترده دولت قوام و دیگر بخشهای قدرت و حاكمیت منتشر كردند. نوشته های برخی از روزنامه ها در این باره چنین بود: «دل و قلوه فروش دوره گرد: من آزاد و غیرآزاد را نمی دانم، این قدر می دانم كه روز اول تا شناسنامه مان را نگرفتند، به ما دل و قلوه ندادند. یك رفتگر: من عقیده مقیده نمی دانم، مرا روز چهارشنبه سوار كامیون كردند و با دیگران بردند و رأی ها را توی صندوق انداختیم... قصاب: آقا من داخل هیچ حزبی نیستم و از كوچكی كه پدرم مرده صبح میآیم دكان، غروب میروم. ولی همین قدر میدانم تا شناسنامه ما را نگرفتند در قصابخانه گوشتها را داغ نزدند... یك دانشجو: در این كه این انتخابات برخلاف قانون و فرمایشی است شكی نیست... بورس وكالت نرخ رأی تا ٥٠ ریال بالا رفته و با عرضه كم و تقاضای زیاد كه اینك حكم فرماست، ترقی بیشتری پیش بینی می شود. كسانی كه سركسیه را شل نموده اند و به تفاوت از ١٠ تا ١٠٠ هزار تومان برای ابتیاع كرسی های بهارستان وقف نمودهاند، چگونه می توانند صالح باشند و اتومبیل های باری كه درشكه های جنازه كش برای حمل موكل به دهات و قصبات می فرستند چگونه ممكن است با رضا تلقی نمود... تصور می رود با اندك تفاوت نتیجه انتخابات تقریباً همان حدود باشد كه در دوره چهاردهم رسیده بود. سكنه شهر چندان علاقه به دادن رأی نشان ندادند و اگر جوش و خروشی دیده شد غالباً از ناحیه كسانی بود كه یا پول گرفته و ناموس خود را فروخته و یا محكوم به حكم كارفرمایان بودند... خلاصه این كه انتخابات دوره پانزدهم هم یكی از دوره های پرمنفعت برای تلكه بگیرها و كارگردانان انتخابات بود. معاملات كلانی كه بر سر انتخابات شد در هیچ دوره ای از ادوار سابق مجلس سابقه نداشت... [خود قوام هم گفته بود]: آقا چه وقت انتخابات آزاد بود كه من آزادی انتخابات بدهم».۴۰

به دنبال آشكار شدن تقلبات گسترده قوام السلطنه در انتخابات دوره پانزدهم و طرحی كه برای وادار ساختن شمار فراوانی از حامیان و هم مسلكان خود به مجلس در سر می پرورانید، و در واقع در این راستا به موفقیت هایی هم (حداقل در كوتاه مدت) دست یافت، از قول و زبان حال او پیرامون ماهیت و خصایل افرادی كه او آنان را راهی مجلس كرده بود، ادیبان خوش ذوق چنین سرودند:۴۱

و هنگامی كه همان نمایندگان دست پرورده قوام السلطنه كه با اعمال نفوذ او راهی مجلس شده بودند، یكباره او و حزب دمكراتش را رها كردند، شعر زیر وصف حال قوام و اشتباه فاحشی كه در محاسبات او رخ داده بود، شد:۴۲

شاعر خوش ذوق دیگری از زبان حال كسانی كه موفق شده بودند با تشبث به هرگونه اقدام غیراخلاقی و نظایر آن راه به سوی صندلیهای بهارستان بگشایند، چنین سروده بود:۴۳

همچنان كه می دانیم در سالهای دهه ١٣٢٠ كابینه های ناپایدار پرشماری تشكیل شدند كه گاه عمر برخی از آنها از چند ماه تجاوز نمی كرد. در این میان استیضاح از جمله مهم ترین حربه هایی بود كه نمایندگان سودجو برای تهدید نخست وزیران بدان متوسل می شدند. معمولاً در موسم برگزاری انتخابات، نخست وزیران با گرفتن تعهداتی از نامزدها موجبات پیروزی آنان را در انتخابات فراهم میكردند، و نمایندگان دست یافته به كرسی های مجلس هم در موارد متعدد با گرفتن وعده های مالی و مدیریتی، به داوطلبان احراز پست نخست وزیری رأی اعتماد می دادند؛ و هرگاه نخست وزیران به دلایلی از برآوردن وعده های داده شده و دیگر قرارومدارهای (عمدتاً نامشروع) با كارگردانان پنهان و آشكار مجلس طفره می رفتند، استیضاح كارآمدترین وسیله جابجا كردن نخست وزیر بود. این معنی گاه در ادبیات سیاسی منظوم آن روزگار انعكاس پیدا می كرد:۴۴

در شعر سیاسی دیگری بیشتر نمایندگان مجالس شورای ملی از آغاز مشروطیت مورد سرزنش و نكوهش شدید قرار گرفته اند كه تنها و مهمترین حاصل كار آنان وارد ساختن زیان و خسران روزافزون بر مردم و مجموعه كشور بوده است. در این شعر كه از این دسته نمایندگان با عناوینی مانند سفله، پست، دزد، خائن، وطنفروش یاد شده، آرزو شده است كه ای كاش هیچگاه در این كشور مجلسی شكل نمی گرفت:۴۵

شاعر نكته سنج دیگری هم در سرودهای فصیح به كسانی كه در مقام نخست وزیری قرار داشتند و یا افرادی كه علاقمند بودند در این سمت جای گیرند، هشدار می داد كه بیشتر نمایندگان مجلس هدف از رأی اعتماد به نخست وزیران و یا استیضاح و بركنار كردن آنان از این مقام ارتباطی با مصالح و منافع و دفاع از حقوق ملت ایران ندارد، بلكه این مجلس نشینان، آوردن یا بردن نخستوزیران را صرفاً در راستای تأمین مقاصد و اهداف شخصی خود و حامیانشان در بیرون از مجلس صورت میدهند. شاعر به تمام نامزدهای نخستوزیری توصیه میكند كه هرگاه علاقمند هستند دوره زمامداریشان طولانی شود مراقبت كنند كه هیچگاه گامی در خلاف منافع و خواستهای آنان برندارند و اولین اولویت برنامه آنان جلب رضایت دائمی نمایندگان باشد:۴۶

۵. انتخابات و مجلس دوره شانزدهم

انتخابات شانزدهمین دوره مجلس شورای ملی در دوران نخستوزیری محمد ساعد مراغه ای برگزار شد و وزیر كشور او دكتر منوچهر اقبال و نیز عبدالحسین هژیر وزیر دربار وقت تقلبات و اعمال نفوذهای گسترده ای در جریان انتخابات انجام دادند و این خود باعث شكل گیری گسترده تر اعتراضات و انتقادات مردم شد. عوامل حكومت گستاخانه آراء بسیاری از نامزدهای وطنپرست و مدافع حقوق مردم را هیچ شمرده و خیل گسترده ای از كاندیداهای وابسته و حامی خود را در ردیف منتخبین قرار دادند. فقط با گسترش مخالفتها و بالاخص ترور و قتل هژیر وزیر دربار توسط عضوی از جمعیت فداییان اسلام بود كه دولت از دامنه تعدیات خود بر حقوق مردم كشور كاست و به دنبال آن گروهی قابل اعتنا از نامزدهای مورد علاقه و اعتماد مردم امكان ورود به مجلس شورای ملی دوره شانزدهم را پیدا كردند. همزمان با انتخابات مجلس، انتخابات اولین دوره مجلس سنا هم برگزار شد كه باز هم دربار در هماهنگی با عوامل بریتانیا مجلس سنای اول را از حامیان خود پر كرد. با این حال مجلس شورای ملی دوره شانزدهم نیز از منظر انگلیسیان اهمیت حیاتی داشت. آنها علاقمند بودند با راهی كردن شمار قابل توجهی از حامیان سیاست خود به مجلس قرارداد تحمیلی نفت را چنان كه دلخواهشان بود، تصویب كنند.اما به رغم تلاشهای دولت و عوامل انگلیس اقلیت كوچك و پرتوانی، از نمایندگان راه به پارلمان جدید گشودند و همانان بودند كه به پشتوانه حمایت گسترده مردم كشور و عالمان و اسلامگرایان، صنعت نفت ایران را ملی كردند. آیت الله كاشانی و جمعیت فداییان اسلام در این مقطع حساس و كم نظیر تاریخ ایران نقش تعیین كننده داشتند.۴۷ پس از به قتل رساندن حاجیعلی رزم آرا (نخست وزیری كه در برابر ایده ملی شدن صنعت نفت مقاومت می كرد) توسط خلیل طهماسبی از اعضای جمعیت فداییان اسلام، مخالفان استیفای حقوق ملت از شركت غاصب نفت در داخل و بیرون از مجلس به سرعت عقب نشستند و چند روز پس از آن طرح نمایندگان حامی حقوق مردم مبنی بر ملی شدن صنعت نفت مورد تأیید و تصویب قرار گرفت.

مجلس شانزدهم شورای ملی در ٢٠ بهمن ١٣٢٨ افتتاح شد و در ٢٩ بهمن ١٣٣٠ در موعد مقرر قانونی پایان یافت.۴۸ درباره تقلبات گسترده دولت و حاكمیت در جریان انتخابات دوره شانزدهم نشریات و روزنامه های آن روزگار مطالب فراوانی درج كردند، و حتی محمدرضا آشتیانی زاده منتخب این دوره به هنگام بحث درباره دولت ساعد در صحن علنی مجلس خطاب به او اظهار كرد:«انتخابات دوره ١٦ به وسیله مداخله مأمورین دولت به صورت ننگینترین انتخابات ایران درآمد. كار افتضاح انتخابات به واسطه مداخله دولت به جایی كشید كه انجمن نظارت مجبور شد برخلاف قانون، انتخابات تهران را باطل كند. انتخابات این دوره خرابتر از دوره گذشته بود. شما مردم را با مجلس طرف كردید زیرا میخواستید مجلس را ضعیف كنید و نقشه های شیطنت باری كه از مدتها پیش طرح شده بود به موقع اجرا بگذارید.»۴۹

محمدحسین شهریار شاعر بلندآوازه ایران در سرودهای زیبا به گوشه هایی از ناهنجاریها و بدكاره گیهای برخی نامزدها و فضای مشئوم انتخابات چنین پرداخته است:۵۰

ابوالقاسم حالت هم در همان نخستین ماههای تشكیل مجلس سنا در شعری پیشبینی كرد كه (با توجه به تركیب كسانی كه به عنوان نماینده راهی سنای اول شده بودند) حقوق ملت ایران از آن پس به مراتب بیشتر از قبل مورد تعرض قرار خواهد گرفت و آن شصت تنی كه به مجلس سنا راه یافتهاند، بدتر از دیگر ناقضان و غاصبان حقوق ملت بر جامعه ایرانی ستم روا خواهند داشت:۵۲

همزمان با گسترش مخالفتهای مردم كشور با استعمار بریتانیا در راستای استیفای حقوق از دست رفته خود و اوجگیری نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران شاعری در وصف حال ملت و سرزنش نمایندگان و دولتی كه حقوق و منافع ملت ایران را نادیده گرفته، با بیگانگان سلطه جو همراهی می كنند، چنین سرود:۵۳

 

و هنگامی كه مجلس شورای ملی با پشتوانه مردم كشور بر ملی شدن صنعت نفت ایران رأی مثبت داد، شیخ مهدی فخرالشریعه كازرونی چنین سرود:

با این حال شواهد و قرائن موجود حكایت از آن داشت كه در آستانه ملی شدن صنعت نفت و حتی پس از آن انگلیسیان هنوز امیدوار بودند از طریق حامیان خود در مجلس برای تثبیت موقعیت خود بر منابع سرشار نفتی ایران راه و چارهای پیدا كنند. این موضوع بالاخص طی روزهای پایانی نخستوزیری حسین علاء (نخستوزیری: ٢١ اسفند ١٣٢٩ تا ٦ اردیبهشت ١٣٣٠) در افواه شنیده میشد. در همین راستا بود كه شاعری نكتهسنج خطاب به پیروان سیاست بریتانیا بالاخص در میان نمایندگان مجلس و نیز دولت چنین سرود:۵۵

با این حال با پشتیبانی كم سابقه ملت ایران و وحدت و همدلی كه میان رهبران ملی و مذهبی نهضت وجود داشت در آن مقطع انگلیسیان و عوامل پیدا و پنهان آنان در مجلس و بیرون از مجلس نتوانستند بر قانون ملی شدن صنعت نفت ایران خدشهای وارد سازند.

از هنگامی كه موضوع برگزاری انتخابات مجلس سنا مطرح شد، آگاهان تردید نشان دادند كه این مولود تازه تأسیس بتواند گامی در راستای منافع مردم كشور بردارد. تركیب نمایندگان نخستین دوره این مجلس هم نشان داد كه آن پیشبینیها چندان بدون پایه نبود. در همان بحبوحه فریدون توللی با شعری در توصیف مجلس سنا و این كه نباید از آن امید خدمت به خلق داشت، چنین سرود:۵۱

طی ماههای پایانی سال ١٣٢٩ كه مردم كشور بیتابانه از نمایندگان مجلس میخواستند با ملی كردن صنعت نفت بر غارتگری انگلیسیان پایان دهند، شعری احساسی و تهییج كننده سروده شد:۵۴

 

پانوشتها

1- فهرست اسامی و مشخصات نمایندگان ٢٤ دوره مجلس شورای ملی، نشریه شماره ٥، چ اول، تهران، دفتر انتخابات وزارت كشور، زمستان ١٣٦٨، صص ٢٣٦ـ٢٣١.

2-  برای كسب اطلاعات در این باره ر.ك: اسنادی درباره انتخابات در دوره رضاخان، چ اول، تهران، اداره كل دبیرخانه و امور اسناد اداره تحقیق و بررسی اسناد، بیتا، صص ٧٢ـ١؛ اسنادی از انتخابات مجلس شورای ملی در دوره پهلوی اول، چ اول، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ١٣٧٨، صص ١٥٩ـ١؛ انتخابات مجلس در دوره رضاشاه (١٣١١ـ١٣٠٥ش)، چ اول، تهران، اداره كل آرشیو، اسناد و موزه، ١٣٧٧، صص ١٤١ـ١؛ اسنادی از انتخابات مجلس در دوره رضاشاه، به كوشش غلامرضا سلامی، چ اول، تهران، سازمان اسناد و كتابخانه ملی ج.ا.ایران، ١٣٨٤، صفحات مختلف.

3- مكی، حسین، تاریخ بیست ساله ایران، ج ٨، چ دوم، تهران، علمی، ١٣٦٦، ص ١٧١.

 4- حالت، ابوالقاسم، دیوان ابوالعینك، تهران، انتشارات ما، ١٣٦٣، صص ٥٠٩ـ٥٠٨.

5- عظیمی، فخرالدین، بحران دموكراسی در ایران، ١٣٣٢ـ١٣٢٠، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی و بیژن نوذری، چاپ اول، تهران، البرز، ١٣٧٢، صص ٤٧ـ١٢.

6- روزنامه ستاره، ش ١١٦٨ (١٣ مهر ١٣٢٠)؛ همان، ش ١١٧١ (١٦ مهر ١٣٢٠)؛ همان، ش ١١٩٩ (٢١ آبان ١٣٢٠).

7- ارمغان، س ٢٠، ش ١٠ (٢٧ آذر ١٣٢٠)؛ نیز ر.ك: معانی، احمدگلچین، دیوان گلچین، تهران، نشریات ما، ١٣٦٣، صص ٣٠٢ـ٣٠١.

8- ذاكرحسین، عبدالرحیم، ادبیات سیاسی ایران در عصر مشروطیت، دوران تفوق و برتری جنبشهای ملی (١٣٣٢ـ١٣٢٠)، ج ٣، چ اول، تهران، نشر علم، ١٣٧٧، ص ٩٠.

9-  در آن برهه بالاخص به جهت حضور اشغالگران خارجی در ایران كالاها و اجناس مصرفی مورد نیاز مردم كشور به شدت نایاب شده و تورم فزایندهای پدید آمده و به تبع آن صاحبان نفوذ و قدرت و بیشتر نمایندگان مجلس به احتكار، قاچاق كالا و نظایر آن روی آورده بودند.

10- تهران مصور (٢٩ مهر ١٣٢٢)؛ نیز ر.ك: دیوان ابوالعینك، ص ٨٥.

11-  تهران مصور، (٢٧ آبان ١٣٢٢)؛ دیوان ابوالعینك، پیشین، ص ٢٠.

12- حالت، ابوالقاسم، دیوان خروس لاری، تهران، تالار كتاب، ١٣٦٢، ص ٤٨٧.

13- همان، ص ٤٧٤.

14- تندری، محمود (صمصامالسلطان)، دیوان شیوا، صص ١١٠ـ١٠٨ (به نقل از: ذاكرحسین، ادبیات سیاسی...، ج ٣، صص ١١٧ـ١١٦).

15-  روزنامه توفیق (٢٢ دی ١٣٢٢)؛ تهران مصور (١٤ بهمن ١٣٢٢).

16- بهار، محمدتقی (ملكالشعرا)، دیوان اشعار، چ سوم، تهران، امیركبیر، ١٣٥٦، صص ٧٧٧ـ٧٧٥.

17- مفتون همدانی، دیوان اشعار، به كوشش رضا مفتون، صص ٧٠ـ٦٨ (به نقل از: ذاكرحسین، ادبیات سیاسی...، ج ٣، صص ١٣٣ـ١٣٢).

18- مجله بابا شمل، ش ٣٧، (٨ بهمن ١٣٢٢).

19- بهار، دیوان اشعار، صص ٧٠٧ـ٧٠٦.

20- مقصود سلیمان میرزا اسكندری است.

21- اشاره به آیت الله سیدحسن مدرس است.

22- مقصود محمدتقی بهار (ملكالشعرا) است.

23- میرزاحسینخان مؤتمنالملك پیرنیا رئیس چندین دوره مجلس شورای ملی.

24- ارباب كیخسرو شاهرخ نماینده زرتشتیان در مجلس.

25- میرزاحسنخان مستوفیالممالك.

26- سیدضیاءالدین طباطبایی عامل كودتای سوم اسفند ١٢٩٩ و حامی سیاست بریتانیا در ایران.

27- اشاره به علی سهیلی نخستوزیر وقت است كه انتخابات پر از تقلب و اعمال نفوذ دوره چهاردهم در دوره زمامداری او برگزار شد.

28-  بهار، دیوان اشعار، صص ٧٠٨ـ٧٠٧.

29- صبوری ملكالشعرا خراسان و پدر محمدتقی بهار.

30- حاج میرزا حبیبالله شهیدی روحانی و عارف و شاعر بزرگ خراسان.

31- مجله تهران مصور (٢٥ خرداد ١٣٢٣)؛ دیوان خروس لاری، ص ١٠.

32- روزنامه توفیق (٣٠ خرداد ١٣٢٤)؛ دیوان ابوالعینك، ص ١٤٦.

33- محسن صدر (صدرالاشراف)، نخستوزیر وقت.

34- روزنامه توفیق (٣٠ خرداد ١٣٢٩)؛ دیوان ابوالعینك، صص ٢٠٥ـ٢٠٤.

35- دیوان گلچین، ص ٣٢٠؛ تهران مصور، ش ٨٤ (١٠ آذر ١٣٢٣).

36- دیوان خروس لاری، ص ٤٨١.

37- دیوان گلچین، صص ٣١٤ـ٣١٣.

38- برای كسب اطلاعات بیشتر در این باره ر.ك: بحران دمكراسی در ایران، صص ٢٧١ـ١٩٥.

39- فهرست اسامی و مشخصات نمایندگان ٢٤ دوره مجلس شورای ملی، صص ٢٤١ـ٢٣٧.

40- گذشته چراغ راه آینده است، صص ٥٠٣ـ٥٠٢؛ ادبیات سیاسی ایران...، ج ٣، صص ٢٧٧ـ٢٧٥.

41- ادبیات سیاسی ایران...، صص ٢٩٤ـ٢٩٣.

42- همان، صص ٣٠٢ـ٣٠١.

43- دیوان خروس لاری، صص ٣٠٩ـ٣٠٨.

44- همان، ص ٣١٠.

45- ادبیات سیاسی ایران...، صص ٢٢٠ـ٢١٩.

46- دیوان خروسلاری، ص ١٣٦.

47- شاهدی، مظفر، «نقش دكتر منوچهر اقبال در برگزاری انتخابات مجلسین سنا (دوره اول) و شورای ملی (دوره ١٦)» فصلنامه تخصصی تاریخ معاصر ایران، س ١٢، ش ٤٥ (بهار ١٣٨٧)، صص ١١٧ـ٨٧.

48- فهرست اسامی نمایندگان ٢٤ دوره مجلس شورای ملی، صص ٢٤٣ـ٢٤٢.

49- صورت مذاكرات مجلس شورای ملی، دوره ١٦، ج ٦، یكشنبه ١٤ اسفند ١٣٢٨.

50-  دیوان شهریار، ص ٣٧٢.

51- توللی، فریدون، كاروان، صص ٥٥ـ٥٠.

52- دیوان ابوالعینك، ص ٢٩١.

53- ادبیات سیاسی ایران...، ص ٣٤١.

54- مكی، حسین، كتاب سیاه، ج ٣، چ اول، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ١٣٦٠، ص ٩٩٧.

55- ادبیات سیاسی ایران...، صص ۳۸۵ـ۳۸۳.  

فصل نامه مطالعات تاریخی شماره 23 ، سال ششم، زمستان 1387 صفحات 77 تا 101


کلیدواژه ها: ایران - انتخابات - مجلس شورای ملی - دوره رضاخان


نظرات خوانندگان:
 
چنانچه نقدی یا نظری به اثر یا مطلب فوق دارید آن را بیان فرمایید.
نام:
نام خانوادگی:
پست الکترونیک:
متن پیام:

بازگشت به صفحه اول


 
 
 استفاده از مطالب اين سايت با ذکر منبع بلامانع است.
? Design: Niknami.ir