گام شانزدهم ؛ ده روز سوم آبان 1357

189 بازديد   

 در ده روز منتهي به پايان آبان، دولت نظامي ارتشبد ازهاري كه به تازگي جاي دولت شريف امامي را گرفته بود، همه توان خود را صرف جلوگيري از تظاهرات و اعتصابات كرد، اما موفقيتي به دست نياورد. با وجود حكومت نظامي در شهرهاي بزرگ و استقرار واحدهاي نظامي، گارد شهرباني و نيروهاي ژاندارمري در ديگر شهرها و شهرستانها، تظاهرات مردمي عليه حكومت شاه همچنان ادامه يافت؛ و اين در حالي بود كه هر روز پيكرهاي مردان و زنان، با گلوله مأموران مسلح نقش زمين ميشد. در اين ده روز كرمانشاه، لاهيجان، همدان، ساري، شيراز، اراك، ايلام و برخي از شهرهاي كوچك و بزرگ ديگر، شهيداني تقديم انقلاب اسلامي كردند. در تهران بيشتر اجتماعات در قطعه 17 بهشتزهرا صورت ميگرفت؛ جايي كه شهيدان ميدان ژاله در آن آرميده بودند. نظاميان مستقر در اين گورستان تاريخي هر بار گردهمآييهاي مردم را پراكنده ميكردند. كمتر روزي بود كه بر تهران بگذرد و پيكري مجروح يا شهيد در كوچه پس كوچههاي پايتخت در خون خود درنغلتد.

 مخالفتها در شكلهاي گوناگون ادامه يافت. در برخي شهرها عكسهاي امام خميني پشت شيشه بيشتر مغازهها نشست. كاريكاتورهاي شاه كه او را فردي آلت دست آمريكا نشان ميداد، در كوچه و برزن پخش شد. اعلاميه روحانيان به مناسبتهاي مختلف نوشته و توزيع شد. صندوقهايي براي كمك به اعتصابكنندگان پا گرفت تا مردم با واريز كردن پول به ياري آنان بشتابند. اسكناسهايي چاپ و توزيع شد كه در آن تصوير امام خميني نقش بسته بود. همه دبيرستانهاي كشور، بيشتر مدارس دوره راهنمايي، همه دانشگاهها و مراكز آموزش عالي تعطيل بودند. بازارها در شهرهاي بزرگ بسته بودند و گاهي براي تهيه مايحتاج عمومي باز ميشدند.

 دولت نظامي غير از گشودن آتش به روي مردم، به نيروي ژاندارمري دستور داد مقدمات تظاهرات دولتي را در سطح روستاها و شهرهاي كوچك فراهم كند، تا شايد از اين طريق بتواند از ضرب مخالفتها بكاهد. گروههايي از روستاييان با گرفتن وعده يا تهديد شدن، به اين درخواست ژاندارمري پاسخ دادند و با عكسهايي از شاه، همسرش، پسرش و گاه با در دست گرفتن عكسهايي كه نماد مولاي متقيان حضرت علي(ع) بود، به نفع رژيم شاهنشاهي دست به تظاهرات زدند. در برخي نقاط اين تظاهرات زمينهاي شد براي مخالفتهاي مردمي. حادثهاي كه در بيستونهم آبان در شهر ساري روي داد و حداقل سه تن به شهادت رسيدند، با چنين مقدمهاي شكل گرفت.

 طرح ديدار فرح ديبا همسر شاه با آيتالله سيدابوالقاسم خويي از ديگر برنامههاي حكومت در اين دوره زماني بود. احتمالاً پيشنهاد چنين ديداري از طرف يكي از روحانيان وابسته به ساواك كه در حوزه علميه قم ظاهراً به درس و بحث مشغول بود، داده شد. برنامهريزي اين ديدار براي عيد غدير يعني بيستوهشتم آبان ريخته شد. فرح ديبا يك روز پيش از عيد راهي عراق شد. رسانه ها سفر او را زيارت از مراقد ائمه(ع) ياد كردند، اما هدف اصلي، ديدار با آيتالله خويي بود. رژيم اميدوار بود نتيجه اين برنامه به شكاف بين روحانيان منجر شود. انتشار خبر در ايران با واكنشهاي تند روحانيان پيرو مشي امام مواجه شد. انتشار اعلاميه از سوي روحانيان طراز اول و نگرفتن شهريه آقاي خويي از طرف طلاب علوم ديني، از جمله اين واكنشها بود كه خبرهاي آن در اسناد ساواك منتشر شد. با اين حال آيتالله خويي در دو اطلاعيه كه اولي متن كوتاه مكالمه تلفني وي با نمايندهاش در قم بود و ديگري پيامي كه در دهم آذرماه منتشر شد، توانست امكان بهرهبرداري حكومت را از هدفهاي موردنظرش خنثي كند؛ مضاف بر اين كه سير انقلاب مردم در مرحلهاي قرار داشت كه چنين حركتهايي امكان ايجاد شكاف را در ميان روحانيان منتفي ميكرد. حمايت آمريكا در اين ده روز از محمدرضا پهلوي همچنان ادامه يافت. جيمي كارتر، رئيسجمهور آمريكا، در بيستويكم آبان در نخستين اظهارنظر خود پس از روي كار آمدن دولت نظامي، شاه را يك دوست و يك متحد وفادار ناميد. اين در حالي بود كه ويليام سوليوان، سفير آن كشور در ايران، در همين روز نامه بلندي به واشنگتن نوشت و تأكيد كرد كه حكومت شاه ماندني نيست. او با لحن شديدي به دولتمردان آمريكا توصيه كرد كه بايد به دنبال جايگزينهاي مناسب براي شاه باشند. آن چه براي آمريكا اهميت داشت، شخص شاه نبود، بلكه نفتي بود كه با سياستهاي كلي بلوك غرب استخراج ميشد و صنايع غولپيكر جهان اول را سيراب ميكرد. براي آمريكا شاه برابر بود با نفت. شاه نيز به اين موضوع اعتراف داشت. محمدرضا پهلوي در بيستوپنجم آبان با هفتهنامه آبزرور گفتوگو كرد و گفت كه ايران بدون او تجزيه ميشود، اروپا در كمتر از سه ماه ميميرد و نفتي از تنگه هرمز عبور نميكند. شاه اعتراف كرد كه وجود او در ايران يعني بقاي كشورهاي صنعتي. اگر آنها ميخواهند بمانند، او هم بايد به حكومت خود ادامه دهد. از اين رو وجود اعتصاب در صنعت نفت ايران مهمترين موضوع در آن مقطع، هم براي آمريكا و هم براي شاه بود. اعتصابات كارگران و كاركنان نفت، صدور طلاي سياه را به پايينتر از دو ميليون بشكه در روز رسانده بود. دولت ارتشبد ازهاري چاره را در دستگيري اعتصابكنندگان و تهديد آنها به اخراج از كار يا خانههاي سازماني و بالاخره گسيل نيروهاي نظامي براي استخراج نفت دانست. اين راهكارها تا حدي چارهساز شد. گستردگي اعتصاب در صنعت نفت تا حدودي شكست و صدور نفت در اواخر آبان و اوايل آذرماه به حدود چهار ميليون بشكه در روز رسيد. امام خميني كه ميدانستند اين رگ حياتي حكومت پهلوي بايد همچنان بسته بماند، در روز بيستوچهارم آبانماه پيامي به كاركنان و كارگران صنعت نفت فرستادند و در آن تأكيد كردند كه هر ساعت اعتصاب شما خدمتي است به خداوند تعالي و اسلام. امام از مردم خواستند كه در رفع حوائج اعتصابيون اقدام كنند. طبق سندهاي به جاي مانده از سفارت آمريكا، ضربان نمايندگان سياسي اين كشور در ايران و متعاقباً آمريكا، با ميزان صدور نفت بالا و پايين ميشد. سفارت آمريكا، گزارشهاي روزانه و دقيقي را از موقعيت نفت ايران تهيه ميكرد و به وزارت خارجه در واشنگتن ميفرستاد.

 رويدادي كه در بيستونهم آبان در مشهد رخ داد خود سرآغاز وقايع ديگري شد كه پيش از فرارسيدن ماه محرم همچنان آتش مخالفتها را گرم نگاه داشت. در اين روز مأموران حكومت نظامي در تعقيب مردمي كه دست به تظاهرات زده بودند، وارد حرم امام رضا عليهالسلام شدند و در آنجا مردم را به گلوله بستند. ظاهراً كسي در اين ماجرا به شهادت نرسيد، ولي تيراندازي مأموران به طرف صحن و بارگاه آستان قدس رضوي و هتك حرمت آن براي حكومت پهلوي گران تمام شد. پس از اين ماجرا اعلاميههاي فراواني در محكوميت آن از طرف روحانيان و نيز امام خميني و ديگر گروههاي مردمي صادر شد. همه اعلاميهها روز پنجم آذرماه را به عنوان عزا و تعطيل عمومي اعلام كردند.

 كاركنان اعتصابي شركت توانير با اقدام به قطع برق در سراسر كشور، آن هم در ساعتهاي مشخص، شكل تازهاي از اعتراض را به نمايش گذاشتند. آنان روزانه دو ساعت برق را قطع ميكردند و با صدور اعلاميهاي گفتند كه اين كار براي ضربه زدن به پيكر دولت نظامي صورت ميگيرد و كاملاً جنبه سياسي دارد. با وجود دستگيريهاي فراوان كه اين بار متوجه عامه مردم بود، شاه مجبور شد در روز عيد غدير تعدادي ديگر از زندانيان سياسي را آزاد كند.

هدایت الله بهبودی، فصلنامه مطالعات تاریخی، ش 31


نظرات خوانندگان:
 
چنانچه نقدی یا نظری به اثر یا مطلب فوق دارید آن را بیان فرمایید.
نام:
نام خانوادگی:
پست الکترونیک:
متن پیام:

بازگشت به صفحه اول


 
 
 استفاده از مطالب اين سايت با ذکر منبع بلامانع است.
? Design: Niknami.ir