نظميه در دوران قاجار

   12959 بازديد   

  نظم اساس و شالوده تشكيل يك اجتماع است و چنانچه نظمى وجود نداشته باشد جامعه به هرج و مرج كشيده شده و از هم گسسته خواهد شد.

     دستگاههاى دادگسترى و شهربانى در اين رهگذر عامل كنترل اجبارى جامعه هستند؛ شهربانى يكى از سازمانهاى اجتماعى است كه مرورى بر تاريخ آن به سبب اهميتش در جامعه مفيد خواهد بود. 
    سابقة ايجاد تشكيلات نظميه به شكل نوين (شهربانى) جهت تأمين و حفظ امنيت، به اوايل دورة ناصرى باز مى‏گردد. نخستين صدراعظم ناصرالدين شاه ميرزا تقى‏خان اميركبير چون به ارزش و اهميت امنيت واقف بود قدم اول را در راه ايجاد و حفظ شهرها و راهها برداشت. نخستين اقدامش تأسيس «سازمان خفيه» بود. امير براى امنيت شهر تهران دستور داد چند قراولخانه در خيابانها و كوچه‏هاى شهر بنا كنند. پس از اميركبير، ميرزا حسين‏خان سپهسالار اعظم، با به كارگيرى تعدادى سرباز جهت امنيت شهر، مجددا قراولخانه‏هاى زمان اميركبير را فعال نمود. عنوان «نظميه» را نخستين بار او به كار برد و ادارة امور امنيتى شهر را به عهده وزارت داخله گذاشت، در اين زمان رياست نظميه تهران را محمدعليخان به عهده داشت.
     در سال 1295ه ق ناصرالدين شاه قاجار در جريان سفر دوم خود به اروپا كنت دو مونت فرت را براى تأسيس ادارة پليس از اتريش به ايران آورد. 
    كنت با كمك دستياران خود به بررسى وضعيت شهر تهران پرداخت و در گزارشى كه به ناصرالدين شاه داد متعهد شد با 400 نفر پليس و 60 نفر پليس سوار امنيت تهران راتأمين خواهد كرد و نظامنامه‏اى در مورد وظايف اين اداره تنظيم نمود و به شاه داد. شاه پس از تأئيد و امضا، دستور اجرايش را به كامران ميرزا نايب‏السلطنه حاكم تهران داد. نخستين تابلوى شهربانى كه روى آن عبارت «ادارة جليله پليس دارالخلافه و احتسابيه» نوشته شده بود در سردر عمارت واقع در خيابان الماسيه نصب شد. بدين ترتيب مردم با واژه پليس آشنا شدند.
     كنت به مدت 14 يا 15 سال در نظميه خدمت كرد و در سال 1309 (ماجراى تحريم تنباكو) از رياست نظميه معزول شد و ميرزا سيدعبدا... انتظام السلطنه رئيس نظميه تهران شد. پس از او رياست نظميه را ميرزا ابوتراب خان نورى ملقب به نظم الدوله (معاون كنت دومونت فوت) عهده‏دار شد.
     از قرارى كه مى‏گويند، پس از استعفاى كنت تا انقلاب مشروطه ادارة نظميه سيزده رئيس به خود ديده. بعد از استبداد صغير و خلع محمدعليشاه قاجار و سلطنت احمدشاه به نيابت عليرضا خان عضدالملك مجلس دوم درصدد برآمد جهت ايجاد امنيت در شهرها سازمانى فراخور احتياج كشور داير كند. در نتيجه، سازمانى به نام «ادارة كل نظميه» به وجود آمد كه رياست آن به عهده يپرم‏خان ارمنى واگذار شد. يپرم عده‏اى از افسران قزاقخانه و سازمانهاى ديگر انتظامى را به استخدام اداره نظميه درآورد و درجة افسرى داد.
     پس از مرگ عليرضاخان عضدالملك، ناصرالملك همدانى، كه قسمتى از عمر خود را در انگلستان به سر برده بود و با مؤسسات تمدنى جديد آشنايى داشت، به نيابت سلطنت انتخاب شد. وى با استفاده از مستشاران خارجى دو قوة نظامى در شهرها و دهات ايجاد نمود. مستشاران بدين منظور از كشور بيطرف سوئد استفاده نمودند و ابتدا سه افسر به رياست يالمارسن براى تشكيل ژاندارمرى استخدام كردند و چون نتيجه مطلوب بود مستشاران درصدد تشكيل ادارة نظميه براساس موازين اروپايى برآمدند. در سال 1291ش هيئت وزيران تصويب نمودند كه يالمارسن با استخدام عده‏اى افسر از سوئد نظميه را تشكيل دهد در نتيجه يك هيئت سه نفره به رياست سرهنگ وستداهل وارد تهران شد. پس از مدتى به رياست كل شهربانيهاى ايران گمارده شد. وى پانزده افسر سوئدى استخدام و به ايران منتقل نمود. وستداهل در شهر تهران هشت كميسرى (كلانترى) داير كرد و علاوه بر استخدام چندين آژان، عدة زيادى از فارغ‏التحصيلان مدرسه سن لويى و مدرسه ايران، آلمان و مدرسه آمريكايى را كه حداقل زبان فرانسه مى‏دانستند به استخدام درآورد و يك آموزشگاه كه در آن افسران سوئدى تدريس مى‏كردند و دوره‏اش يك سال بود تأسيس كرد.
     عدة زيادى دورة اين مدرسه را طى كردند و به درجه افسرى رسيدند و شهربانى به دست همين عده بنا شد؛ ازجمله بعضى از رؤساى شهربانى نظير سرپاس مختارى، سرپاس رادسر و سرپاس سيف بعدها از بين فارغ‏التحصيلان همين مدرسه انتخاب شدند.
     وستداهل تا سال 1302ش در ايران باقى ماند و دراين سال هنگامى كه رضاخان سردار سپه به رياست دولت منصوب شد به خدمت وستداهل و سوئديها خاتمه داد و شهربانى را به افسران ايرانى سپرد. اولين رئيس شهربانى دورة پهلوى اول سرهنگ محمد درگاهى بود. از آنجايى كه موضوع مقاله درخصوص «نظميه در دوران قاجاريه» است لذا بدين مجمل بسنده مى‏شود و در ذيل چند نمونه عكس از ميان مجموعه عكسهاى موجود در آرشيو مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران انتخاب شده كه تحت عنوانهاى ناصرالدين شاه قاجار به اتفاق رجال آن دوره، رؤساى نظميه و افسران اداره نظميه، كميسارياى نقاط مختلف ايران و نيروهاى قراسوران (پليس) به نظر خوانندگان مى‏رسد. ​

برگرفته از شماره 30 فصل نامه تخصصي تاريخ معاصر


نظرات خوانندگان:
 
چنانچه نقدی یا نظری به اثر یا مطلب فوق دارید آن را بیان فرمایید.
نام:
نام خانوادگی:
پست الکترونیک:
متن پیام:

بازگشت به صفحه اول


 
 
 استفاده از مطالب اين سايت با ذکر منبع بلامانع است.
? Design: Niknami.ir