مستوفي الممالك

14031 بازديد   
مستوفي الممالك
ميرزا حسن خان مستوفي موسوم به «مستوفي الممالك» از نخست وزيران مشهور عصر قاجار در 1251 هجري شمسي در تهران متولد شد. پدر او ميرزا يوسف آشتياني سالها وزير ماليه و مدتي نيز صدر اعظم دوره ناصرالدين شاه قاجار بود. به همين دليل مستوفي از سنين نوجواني در دربار شاه رفت و آمد داشت و در سالهاي بعد توانست كارمند دفتري ناصرالدين شاه شود. شاه به دليل اعتمادي كه به ميرزا يوسف داشت، مستوفي 12 ساله را پس از مرگ پدرش به وزارت ماليه كشور منصوب كرد و ميرزا هدايت‌الله وزير دفتر خود را به عنوان نايب او مأمور رسيدگي به كارهاي ماليه نمود. اما ميرزا هدايت نيز در 1271 هجري شمسي درگذشت و مستوفي 19 ساله اداره امور ماليه را به دست گرفت.
پس از قتل ناصرالدين شاه ـ1275 ـ در اوائل سلطنت مظفرالدين شاه، امين‌الدوله صدر اعظم جديد كه مي‌خواست سر و ساماني به وضع مالي كشور بدهد، ناصرالملك را به وزارت ماليه برگزيد و مستوفي جوان كه حاضر نبود مقامي پائين‌تر از وزارت داشته باشد رهسپار اروپا شد و به مدت 10 سال به سياحت و تجارت سرگرم شد. او در 1286 به درخواست ميرزا علي اصغرخان امين‌السلطان (اتابك اعظم ) به تهران بازگشت و تنها سمت خالي كابينه يعني وزارت جنگ را عهده دار شد. مستوفي در روز 8 مرداد اين سال جهت اخذ رأي اعتماد از سوي اتابك اعظم به مجلس معرفي شد. اما در همين روز اتابك هنگام خروج از مجلس ترور شد و به قتل رسيد. ميرزا حسن مستوفي در كابينه‌هاي ميرزا احمد خان مشيرالسلطنه، ميرزا ابوالقاسم ناصرالملك، حسينقلي خان نظام السلطنه مافي و ميرزا جواد خان سعدالدوله نيز وزير جنگ بود.
در دوره صدارت ميرزا جواد خان سعدالدوله بود كه تهران توسط مشروطه خواهان فتح شد _ تير 1288 _ پس از خلع محمدعليشاه و به سلطنت رسيدن احمد شاه، كابينه اول محمد ولي خان تنكابني (سپهدار اعظم ) تشكيل شد. در اين كابينه، مستوفي وزير ماليه بود. او در سومين كابينه محمد ولي خان نيز همين مسئوليت را داشت. با سقوط كابينه محمد ولي خان تنكابني، مستوفي در 38 سالگي مأمور تشكيل كابينه شد و در سوم مرداد 1289 اولين كابينه خود را به مجلس دوم معرفي كرد. بيشتر اعضاي كابينه او جواناني بودند كه در اروپا تحصيل كرده بودند. زماني كه ميرزا حسن خان مستوفي الممالك كابينه خود را تشكيل داد، ايران در آستانه جنگ اول جهاني صحنه دخالت نيروهاي انگليسي، روسيه و آلمان بوده و وضع معيشتي مردم به شدت وخيم بود. از اين تاريخ تا بهمن 1305 در يك دوره 16 ساله، 8 بار مستوفي مأمور تشكيل كابينه شد. اما اين كابينه‌ها تحت تأثير بحران اقتصادي و سياسي داخل و تبعات جنگ اول جهاني و مداخلات نيروهاي بيگانه در ايران غالباً كم دوام بود و عمر بعضي از آنها از چند هفته تجاوز نمي‌‌كرد.
كابينه اول مستوفي با مصوبه مجلس در مورد خلع سلاح افراد غير نظامي مواجه شد. متعاقب اين مصوبه، قوام السلطنه وزير جنگ پس از چند اخطار به ستارخان و باقرخان با آنان كه در پارك اتابك تهران مستقر بودند درگير شدند. اين درگيري با دهها كشته و مجروح و سپس بازداشت باقرخان روبرو شد.
كابينه دوم مستوفي با شروع جنگ اول جهاني و تاخت و تاز بيگانگان در ايران مقارن بود . كابينه سوم مستوفي با پيشروي نظاميان روس به طرف تهران و شورش مسلحانه نظام السلطنه مافي در غرب كشور همراه بود.كابينه چهارم با موج قحطي و مشكلات ناشي از جنگ در كشور 100 روز بيشتر دوام نداشت، كابينه پنجم در اوج خودسريهاي رضاخان تشكيل شد و دولت ضعيف و بي اراده مستوفي كه حتي بسياري از وزيرانش گماشته رضاخان بودند، از سوي بعضي نمايندگان مجلس از جمله مرحوم مدرس استيضاح شد و مجبور به استعفا گرديد. مستوفي سپس در دوره پنجم مجلس از تهران به نمايندگي انتخاب شد. اما عمر اين مجلس نيز در بهمن 1304 يعني 3 ماه پس از انقراض سلسله قاجار به پايان رسيد. در ارديبهشت سال بعد رضا شاه تاجگذاري كرد سپس از مستوفي خواست مأمور تشكيل كابينه شود. مستوفي خواستار آزادي عمل خود در انتخاب وزيران شد و رضا شاه نيز او را به استثناي وزارت جنگ كه به فروغي واگذار كرده بود، آزاد گذاشت. مستوفي كابينه ششم خود را در چنين شرايطي تشكيل داد. او وزارت ماليه را نيز به وثوق‌ الدوله عاقد قرارداد1919 سپرد. كابينه به دليل آنكه در دوره فترت مجلس پنجم و ششم تشكيل شده بود به هنگام تشكيل مجلس ششم ـ تير 1305 ـ طبق سنت پارلماني استعفا داد ولي مستوفي مجدداً با رأي تمايل مجلس كابينه جديد را كه به دليل بعضي تغييرات در هيئت وزيران كابينه هفتم به شمار مي‌رفت در شهريور آن سال تشكيل داد. اين كابينه در بهمن همان سال با استيضاح نمايندگان مجلس سقوط كرد ولي مجلس مجدداً به رئيس‌الوزرائي مستوفي ابراز تمايل نمود. در نتيجه آخرين كابينه ميرزا حسن خان مستوفي الممالك در بهمن 1305 تشكيل شد. اين كابينه نيز در خرداد سال بعد با استعفاي مستوفي فرو پاشيد.
مرحوم مدرس در آن زمان گفته بود «مستوفي مثل شمشير مرصع جواهر نشاني است كه فقط براي روزهاي بزم و سلام بايد آن را به كار بست. مملكت ما امروز احتياج به شمشير برنده و فولادي دارد...»
ميرزا حسن خان مستوفي الممالك سرانجام در ششم شهريور 1311 در خانه يكي از بستگان خود در نزديكي امام زاده قاسم دچار عارضه سكته قلبي شد و در سن 59 سالگي در گذشت. او به دفعات ازدواج كرد و به هنگام مرگ 23 فرزند از وي باقي ماند.


نظرات خوانندگان:
 
چنانچه نقدی یا نظری به اثر یا مطلب فوق دارید آن را بیان فرمایید.
نام:
نام خانوادگی:
پست الکترونیک:
متن پیام:

بازگشت به صفحه اول


 
 
 استفاده از مطالب اين سايت با ذکر منبع بلامانع است.
? Design: Niknami.ir