موسسه مطالعات و پژوهش هاي سياسي

جمهوری رضاخانی

7291 بازديد   
جمهوری رضاخانی

ششم فروردين 1303 رضاخان در ملاقات با آيات عظام حاج شيخ عبدالكريم حائري يزدي‌، ميرزا حسين نائيني و سيدابوالحسن اصفهاني به آنان قول داد كه به بحران ناشي از «جمهوري خواهي‌» پايان دهد. اين بحران وموافقت يا مخالفت باتشكيل جمهوري رضاخاني دست كم از يك ماه پيش، موجي از ناآرامي‌، هرج و مرج و درگيري رادر تهران و شهرستانها دامن زده بود. تماس رضاخان بامراجع نيز 4 روز پس از آن صورت گرفت كه قشون تحت امر وي در ميدان بهارستان به سوي انبوه مردمي كه به تصميمان ونيات رضاخان در اعلام «جمهوري‌» معترض بودند آتش گشودند و عده‌اي كشته شدند.
شعار جمهوري خواهي از راههايي بود كه رضاخان براي ساقط كردن حكومت قاجار و تصاحب كامل قدرت در پيش گرفته بود. در آن زمان رضاخان كه به تازگي رئيس الوزرأ شده بود؛ از يكسو قصد حذف احمدشاه و باقي مانده وفاداران به آخرين پادشاه قاجار را داشت تا از اين طريق پايه‌هاي قدرت خود را دركشور تحكيم كند واز جانب ديگر براي برقراري يك حكومت جمهوري شبيه آنچه كه آتاترك در تركيه تشكيل داده بود. علاقه‌مند بود.1
طرح اعلام حكومت جمهوري در تركيه و ايران از جمله برنامه‌هاي استعمار انگليس بود. ايده استقرار رژيم جمهوري در ايران درنيمه دوم اسفند 130۲ مطرح شد و طرفداران رضاخان براي تهيه زمينه اجراي اين نقشه، تلگرافهاي متعددي از سراسر كشور براي برقراري جمهوري در ايران به تهران فرستادند و بادامن زدن به تظاهرات روزمره‌، اين طرح را به موج بزرگ اجتماعي ـ سياسي تبديل كردند.
رضاخان مصمم بود تاطرح خود را به تصويب نمايندگان مجلس رسانده و آن را قانوني جلوه دهد. اما مشكل او اين بود كه عمر مجلس چهارم به سر آمده بود وانتخابات دور پنجم نيز انجام نشده بود. رضاخان به سرعت انتخابات دوره پنجم را برگزار كرده و تمام تلاش خود را براي اعمال نفوذ در انتخاب نمايندگان موافق با خود به كار گرفت‌. انتخابات با سرعت انجام شد و 22 بهمن 1302 مجلس پنجم رسماً افتتاح شد. با اين وجود تعدادي از مخالفان قدرتمند رضاخان ازجمله آيت الله مدرس به مجلس راه يافتند.
سيدحسن مدرس كه از ماهيت تلاشهاي رضاخان و وابستگي او به انگليسي‌ها مطلع بود رهبري مخالفان وي رادر مجلس پنجم به دست گرفت‌. اين مخالفت و افشاگري‌ها چنان خشم طرفداران رضاخان را در مجلس برانگيخت كه يكي از آنان‌ ـ بهرامي ـ در اتاق تنفس مجلس و به تحريك رئيس مجلس ـ تدين‌ـ به گوش مدرس سيلي نواخت‌. انعكاس اين حركت در جامعه گسترده بود و مردم را به خشم آورد و مخالفت با جمهوريخواهي رضاخان نيز تشديد شد. 28 اسفند 1302 تعداد بسياري از مردم تهران در مسجد شاه ـ مسجد امام خميني(ره)‌ـ اجتماع كرده و به مخالفت با جمهوري رضاخاني پرداختند. رهبري اين حركت با مدرس بود. روز بعد، تعداد بيشتري به سوي مجلس راهپيمايي كرده و مخالفت خود را با رضاخان اعلام كردند. اين تظاهرات، روز دوم فروردين 1303 نيز در مقابل ساختمان مجلس و در شرايطي كه نمايندگان آماده بررسي و تصويب طرح جمهوري رضاخاني بودند، تكرار شد وبه زد و خورد مردم با مأموران رضاخان انجاميد. اين درگيري‌ها حتي در مجالس ختمي كه در تهران براي مرگ محمدعلي شاه قاجار2 تشكيل شده بود، نيز ادامه يافت و هر يك از اين مجالس به تجمعي براي ابراز مخالفت مردم عليه جمهوري رضاخاني شده بود. با اين همه رضاخان به حدي به حذف جايگاه باقي مانده قاجار به عنوان مقدمه برقراري نظام جمهوري دل بسته بود كه حتي به مسئولان سياسي و امراي قشون كشور اجازه نداد بابت مرگ محمدعلي شاه تلگرامي براي پسرش كه در اروپا به سر مي‌برد ارسال كند.
افزايش روزافزون مخالفين جمهوري و درگيري‌هاي گوناگون، پديده‌اي بود كه سرانجام زمينه عقب‌نشيني رضاخان را از اين طرح فراهم آورد.رضاخان در ۶ فروردين ۱۳۰۳ در ملاقات با تعدادي از علما و مراجع ، قول لغو طرح جمهوري را داد و در ۱۲ فروردين اين سال طي اعلاميه اي لغو اين طرح را اعلام كرد. طرح «جمهوري‌» اگرچه با هوشياري روحانيت و همراهي مردم خنثي شد، اما توفيق رضاخان در گرفتن رأي اعتماد از مجلس براي كابينه خود در 22 فروردين 1303 و سپس خروج پادشاه جوان از كشور و عزيمت وي به اروپا عواملي بودند كه به رضاخان در پي‌گيري اهدافش كمك شاياني كرد. بعد ازختم غائله «جمهوري‌خواهي‌» در سال 1303 و نيمه اول 1304، رضاخان عملاً تمام اختيارات حكومتي رابه دست گرفت و باتصرف خوزستان و خارج ساختن اداره اين استان از دست شيخ خزعل و خاتمه بخشيدن به غائله سميتقو در آذربايجان، موقعيت خود رامستحكم‌تر ساخت‌. احمدشاه قاجار نيز كه در تمام اين مدت در اروپا به سر مي‌برد به كلي موقعيت و اعتبار خود را در داخل از دست داده بود ، تا اين كه در آبان 1304 رضاخان زمينه را براي خلع قاجاريه مساعد ديد وقانون انقراض سلسله قاجاريه را در جلسه نهم آبان 1304 به تصويب اكثريت آرأ نمايندگان رساند.
پي نوشت‌:
1ـ حكومت جمهوري لائيك به رهبري آتاترك در تركيه، آبان 1302 شكل گرفته بود.
2 ـ محمدعلي شاه قاجار، روز 16 فروردين 1303 به مرض ديابت در پاريس درگذشت‌.


نظرات خوانندگان:
 
چنانچه نقدی یا نظری به اثر یا مطلب فوق دارید آن را بیان فرمایید.
نام:
نام خانوادگی:
پست الکترونیک:
متن پیام:
تصویر امنیتی:

بازگشت به صفحه اول

 
 استفاده از مطالب اين سايت با ذکر منبع بلامانع است.
? Design: Niknami.ir