موسسه مطالعات و پژوهش هاي سياسي

نگاهی به زندگی محمد علي شاه قاجار

9860 بازديد   
نگاهی به زندگی محمد علي شاه قاجار

روز 16 فروردین 1303 محمد علي شاه ششمين پادشاه قاجار و پسر ارشد مظفرالدين شاه ، به مرض دیابت درگذشت . او که فرزند «ام الخاقان» دختر میرزا تقی خان امير كبير بود، در 1249 بدنيا آمد، در 28 دی 1285 تاجگذاري کرد [1] در دوم تیر 1287 با همکاری و مداخله موثر نظامیان روسیه مجلس شورای ملی را به توپ بست، در 25 تيرماه 1288 از سلطنت خلع و به سفارت روسيه پناهنده شد، در 18 شهريور 1288 از ايران گريخت و در 16 فروردین 1303 در سن 53 سالگي درگذشت. احمدشاه که در آن زمان در تبعيد زندگی می کرد و سلسله قاجاريه در حال انقراض بود جسد وي را از طريق یکی از بنادر ايتاليا با کشتی به كربلا منتقل كرده و در آنجا به خاك سپرد . مرگ محمد علي شاه 15 سال پس از خروج وي از ايران و يك سال قبل از انقراض سلسله قاجار رخ داد‌. در مراسم تشييع و خاک سپاری پيكر محمدعلي شاه‌، فرزندش احمدشاه همراه با عده زيادي از شاهزادگان ، امرا و سران كشورهاي اروپايي شركت داشتند.

  محمد علي شاه قاجار از 28 دی 1285 تا 22 تیر 1288 پادشاه ايران بود. وي برخلاف جد مادري خود اميركبير، بسيار قشري، خرافه پرست،  مستبد، زورگو و كم ظرفيت بود. در جواني شاهد اقتدار و نفوذ روسيه تزاري بود و بدين جهت از روس ها بسيار حساب مي برد. او تحت تاثير مربي سوار كاري و معلم زبان و مشاور روسي اش «شاپشال» قرار داشت كه از يهوديان كريمه بود و دوره عالي مدرسه زبان هاي شرقي سن پترزبورگ را به پايان رسانده بود. محمد علي ميرزا در دوران وليعهدي در تمام امور با او مشورت مي كرد. شاپشال كه از دربار قاجار لقب اديب السلطان گرفته بود عنصر مرموز و هوشمندي بود كه به نفع دولت روسيه و سازمان پليس سياسي مخفي آن «اوخرانا» در دربار ايران نفوذ يافته و به ثروت سرشاري رسيده بود .

يك روزنامه انگليسي درباره محمد علي شاه چنين نوشت :

«محمد علي ميرزا تا هنگام درگذشت پدر در ژانويه 1907 / 1285 ش در منطقه پرت و دور افتاده آذربايجان به سر مي برد اين پادشاه كه در 21 ژوئن 1872 به دنيا آمده در زمان مرگ پدرش  35 ساله بود. او تا این زمان هيچ گونه تعليم و تربيت اروپائي نداشت و هيچ گاه از ايران بيرون نرفته بود. در اغلب سالهای این دوران حتی از آذربايجان خارج نشده بود . كساني كه محمد علي ميرزا را در زمان ولايتعهدي ديده بودند او را مردي سبكسر و بي وقار و گفتارش را زشت و ناهنجار تشخيص داده هيچ گونه آثار ظاهري لياقت و كفايت در او مشاهده نكرده اند . در جواني بسيار فربه و تنومند و داراي اندامي كوتاه و به طور خلاصه براي اشغال تخت كياني كه نيرومند ترين قدرت آسيای غربي در زمان قديم بود ، شايستگي نداشت . اين شاهزاده دو سه صفت مخصوص به خود داشت اول آن كه تيرانداز ماهري بود. دوم آنکه كمتر عياشي كرد و بيش از يك عقدي و چند زن صيغه زني در حرمسراي خود نداشت. سوم آنكه هميشه دست تنگ و بي پول بود . گاه گاهي با گرفتن وام احتياجات خود را برطرف مي كرد و به طلبكاران خود با كمال سخاوت وعده مي داد همين كه به سلطنت برسد به آن ها عناوين و القاب و مقام هاي شايسته اعطاء خواهد كرد . مملكتي كه محمد علي ميرزا براي فرمانروائي در آن دعوت شده بود ديگر آن كشور شاهنشاهي عصر هاي گذشته نبود. پدر محمد علي ميرزا با داشتن تمام يا قسمت اعظم اين اختيارات حاضر به اعطاي مشروطيت به ملت ايران گرديد . اما دستي كه فرمان مشروطيت را امضاء كرده بود 9 روز پس از آن تاريخ با مرگ صاحبش از كار افتاده و اجراي فرمان به پسرش محمد علي ميرزا به طور ارث انتقال يافت ولي او از شروع به كار با اين آزمايش مخالف بود. محمد علي ميرزا نسبت به مشروطيت هيچ گونه تمايل و رغبتي نداشت. او در يك سال چهار بار نسبت به قانون اساسي سوگند وفاداري ياد كرد: نخست در سال 1906 يعني موقع اعطاء مشروطيت از طرف پدرش به ملت ايران، بار دوم در ژانويه 1907 يعني هنگام جلوس خود بر تخت سلطنت، دفعه سوم همان سال و چهارمين بار در ماه نوامبر كه به مجلس رفت . هيچ فكر نمي كرد كه با اعطاي مشروطيت، مجلس در مقرري خاص او دخالت كند »[2]

متمم قانون مشروطه در 107 اصل در 15 مهر 1286 توسط محمد علي شاه امضاء شد .

در 8 اسفند 1286 سوء قصدي ناموفق نسبت به وی روي داد. شاه در ساعت 4 صبح روز 2 تیر 1287 دستور گلوله باران مجلس [3] در بهارستان را صادر كرد . سقوط شاه یک سال پس از این حادثه رخ داد. روز 25 تير 1288 محمدعلي شاه قاجار با ورود به باغ سفارت روسيه در منطقه زرگنده‌، رسماً از روس‌ها تقاضاي پناهندگي سياسي كرد. او به اتفاق اعضاي خانواده‌، رجال، شخصيتهاي دولتي طرفدار رژيم استبدادي و 500 قزاق مسلح وارد سفارت روسيه شد. وی پس از آن كه لياخف روسي فرماندار نظامي تهران نيز از نمايندگان مجلس شورای ملی درخواست تأمين جاني براي خروج از ايران كرد، به سفارت روسيه درخواست پناهندگي داد.

محمدعلي شاه دو ماه پس از درخواست پناهندگي و در اوج قيام مردم‌ ـ 18 شهريور 1288 ـ با راهنمايي سفارت روسيه و همراهي 120قزاق ايراني‌، سه سوار هندي‌، سه سوار روسي و نمايندگان سفارتخانه‌هاي روس وانگليس تا مرز روسيه همراهي شد.  وي روز هفتم مهر از بندرانزلي راهي بندر ادسا در روسيه و از آنجا رهسپار اروپا شد. طبق توافق‌، قرار شد دولت ايران سالانه يكصدهزار تومان به او و خانواده‌اش پرداخت كند و در عوض او هم املاكش را به دولت واگذار كرده و جواهرات سلطنتي را پس دهد. يك روز پس از خروج محمدعلي شاه از كشور ـ هشتم مهر 1288 ـ مادر وي «ام الخاقان‌« درگذشت‌. محمدعلي شاه روز 26 تير 1290 از منطقه موسوم به «گمش تپه‌« در شمال ايران و به كمك برادرش براي تصرف تهران به حمله نظامي متوسل شد كه اين حمله نيز سركوب شد و متعاقب آن عده زيادي از شخصیت های سیاسی ‌، نمايندگان و مقامات طرفدار وي در  دولت‌، بازداشت و يا از کشور اخراج شدند.

ناظم الاسلام كرماني نويسنده کتاب «تاريخ بيداري ايرانيان» در باره اخلاق و روحیات محمدعلي شاه می نویسد:

«....از مجالست اخيار و ابرار منصرف و از تكميل علوم و كمالات منحرف ، با اشخاص رذل جليس ، با ناكسان انيس ، مردمان پست و شرير و اوباش و الواط را طرف وثوق و اعتماد خويش قرار داد و به كارهاي زشت عادي شد ……. بعضي اشخاص هم در ضمن پيدا شدند و او را به جادو معتقد كردند و اعتقاد غريبي براي اعمال سحر و جادو بر هم رسانده بود ……. در تبريز اداره خفيه نگاري ( جاسوسي) تشكيل داده بود كه سالي چند هزار تومان خرج كسب اطلاعات ميكرد ……. خست و سفاهت و قساوت و بي رحمي را به منتهي درجه رسانيده بود . خيلي راحت طلب و تن پرور بود . به هيچ وجه ملاحظه و رعايت زير دست را نداشت ….. هميشه به اشخاص پست و نا نجيب كه اسباب صدمه و خانه خرابي مردم بودند وثوق پيدا ميكرد و تمام مشورت خود را در كارها با آن اشخاص ميكرد ….. جز پول به هيچ چيز ديگر علاقه نداشت …. مستبد به راي بود . اظهار تدين ميكرد ، در روز عاشورا قمه و قداره به سر ميزد و خون سرش را به چهره و صورتش ميماليد ……. اما به مسجد و معبد توپ مي بست....»[4]

احمد كسروي نيز در باره او مي نويسد :

«....گرايش او به روسيان تا آنجا رسيد كه پيكره اي ( عكس ) با رخت قزاقي از خود برداشته وبي باكانه آن را به دست مردم ميداد . مردم مي انديشيدند آينده كشور با چنين كشور داري چه خواهد شد …… از پادشاهان قاجار كسي به حال و رفتار  اين نبوده …… جوان آزمند با همه دارائي بسيار و جايگاه بلند، از مردم پول دريافت ميكرد و از كساني كه وام گرفته ، نمي پرداخت و ستمگراني كه اين خوي او را شناخته و با دادن پول هائي و يا از راه ديگري به او نزديكي جسته ، به پشت گرمي ياوري هاي او در ستمگري علیه مردم اندازه نمي داشتند.... »[5]

  محمد علی شاه با افراد بي كس و كار محشور بود و آنان را به مناصب بزرگ مي گماشت كما اينكه در جريان هاي پس از سلطنت ، اصغر دوره چي از لوطيان و قداره كشان و اراذل تبريز را به اتفاق عده اي از اوباش به تهران فراخواند و به همه درجه سرتيپي و امير توماني و سرهنگي و سلطاني داد.

  زوجه وي همان ملك جهان دختر عمش بود ، پس از خلع از سلطنت ايران به روسيه رفت و در بندر اودسا در ساحل درياي سياه متوطن شد . در سال 1290 ه.ش به تحريك روس ها دوباره به ايران برگشت و در گلشن تپه ساحل درياي خزر در گرگان پياده شد اما از تلاش هايش طرفي بر نبست و مشروطه خواهان قواي او را شكست دادند . او در اواخر همان سال از استر آباد به روسيه گريخت .

در سال 1296 ه.ش / 1917 ميلادي پس از انقلاب كمونيستي از روسيه گريخت و از راه دريا به استانبول آمد ، مدتي در آن شهر بود با پسرش احمد شاه كه در سال 1298 عازم اروپا بود ديدار كرد و به او توصيه نمود در هنگام خطر از قزاقخانه كمك بجويد زيرا قزاق ها تنها عناصر وفادار به سلسله قاجار يه اند . چندي به ايتاليا رفت مدتي در ايتاليا و گاهي در فرانسه ساكن بود اما به علت دیابت حاد و نیز نارسایی كليه در بهار 1303 در 52 سالگي در شهر سن رمو ايتاليا درگذشت .

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 [1] جالب اينكه از نمايندگان ملت در تاجگذاري خويش دعوت بعمل نياورد .

[2] معتضد ، خسرو . قصه هاي قاجار . قطره . چاپ اول . تهران . 1384 ص 505

[3] در باب خرافاتي بودن وي همين بس كه در گلوله باران مجلس نيز گفته اند كه استخاره كرد.

[4] معتضد ، خسرو . قصه هاي قاجار . قطره . چاپ اول . تهران . 1384 ص 510 و 511

[5] همان ماخذ ، ص 512

منابع :

  • سایت تبیان
  • سایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی

نظرات خوانندگان:
 
چنانچه نقدی یا نظری به اثر یا مطلب فوق دارید آن را بیان فرمایید.
نام:
نام خانوادگی:
پست الکترونیک:
متن پیام:
تصویر امنیتی:

بازگشت به صفحه اول

 
 استفاده از مطالب اين سايت با ذکر منبع بلامانع است.
? Design: Niknami.ir